સાહિત્યથી બ્રહ્માંડ સુધી -- બ્રહ્માંડ દર્શન - ડૉ. જે. જે. રાવલ

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=140190



                                  

બ્રહ્માંડમાં સાહિત્ય છે અને સાહિત્યમાં બ્રહ્માંડ છે. બ્રહ્માંડને સમજવા જ્ઞાનની જરૂર પડે છે, બ્રહ્માંડ જ્ઞાનમય છે. બ્રહ્માંડની જીવનરેખા જ્ઞાન છે. જ્ઞાનનો દેહાવતાર સાહિત્ય છે. સાહિત્ય ભાષાના રૂપમાં રજૂ થાય છે માટે સાહિત્યથી જ બ્રહ્માંડ સમજાય. આપણા પૂર્વજો સાહિત્ય મૂકી ગયાં છે તેથી આપણે બ્રહ્માંડને દુનિયાને સમજી શક્યા છીએ. છેવટે વિચારો જ સાહિત્ય છે પણ તે માનવીના મસ્તીષ્કમાં રહે છે તેને સાહિત્યના રૂપમાં દેહાવતાર આપવો પડે છે. સાહિત્ય એટલે શું? સાહિત્ય એટલે માત્ર ગદ્ય કે પદ્ય જ નહીં પણ સંગીત, નૃત્ય બધા જ પ્રકારની લલિતકલાઓ, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન બધી જ જાતના હાવ-ભાવ, જાદુ, કોમ્પ્યુટરનું સાહિત્ય એસએમએસ (જખજ)નું સાહિત્ય, ચર્ચા-વિચારણા, સંભાષણ વ્યાખ્યાન, વાતચીત, પત્રકારિત્વ, લેખન, ઈતિહાસ-ભૂગોળ કોઈ પણ વિષય કે વસ્તુ એવી નથી કે જેને સાહિત્ય ન હોય. સાહિત્ય બધા જ પ્રકારનાં જ્ઞાનને વહન કરે છે. સાહિત્ય જ્ઞાનનો રથ છે. મા સરસ્વતીનો રથ છે, દેહાવતાર છે. આદ્ય જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય હકીકતમાં જગદ્ગુરુ હતા. મહાન વિદ્વાન, વિરકત અને પ્રજ્ઞાવાન હતા. આજના શંકરાચાર્યનું સ્તર જોઈએ તો મન ખિન્ન થઈ જાય. હમણાં દ્વારકા અને બદરીનાથના શંકરાચાર્ય સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતીએ એક વિવાદ છેડ્યો. એમણે કહ્યું કે સાંઈબાબા ભગવાન નથી. પણ આદ્ય જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્યના મતે આ બ્રહ્માંડમાં એક એક રજકણ ભગવાન છે. બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે. જગદ્ગુરુ આદ્ય શંકરાચાર્યે આપણને બોધ આપતા કહ્યું છે કે અહં નિર્વિકલ્પો નિરાકારરૂપો વિર્ભ્વ્યાપ્ય સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાણી સદાયે સમત્વં ન મુક્તિ: ન બન્ધ: ચિદાનંદરૂપો શિવોહમ્ શિવોહમ્ ગુરુ આ શ્ર્લોકમાં એટલે કે સાહિત્ય દ્વારા કહે છે કે મારે કોઈ વિકાર નથી, કોઈ આકાર નથી. હું સર્વત્ર ફેલાયેલો છું. મારે નથી મુક્તિ કે મારે નથી બંધન. હું ચિદાનંદરૂપ છું, શિવ સ્વરૂપ છું. સાહિત્ય ન હોત તો ગુરુએ આપેલું આ જ્ઞાન આપણને કેવી રીતે મળત? તેમ છતાં શંકરાચાર્ય સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી ગમે તે એલફેલ બોલે છે કે સાંઈબાબા ભગવાન નથી. ઓશો રજનીશજી પોતાને ભગવાન કહેવડાવતા, કહેવડાવી શકે. સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી એ ગાદીના શંકરાચાર્યપદે છે. શા માટે તેમણે એ ગાદી પર આરુઢ થઈ રહેવું પડે છે. શા માટે તેમણે એક બીજી ગાદી કોઈ જ્ઞાની સંન્યાસીને આપી નથી. શંકરાચાર્ય થઈને આટલી બધી લોલૂપતા શા માટે? તેમણે સનાતન ધર્મ ફેલાવવા માટે, મહાન જગદ્ગુરુ આદ્ય શંકરાચાર્યના તત્ત્વ જ્ઞાનને ફેલાવવા માટે શું કર્યું છે? આટલા મહાન ગુરુના વારસદાર તરીકે ભારતની મહાન સંસ્કૃતિના તત્ત્વજ્ઞાનનના પ્રચાર માટે તેમણે શું કર્યું? લોકોમાં તેઓ કેમ જતાં નથી અને વિવાદ છેડે છે. વાદ-વિવાદ તો તેઓએ બ્રહ્માંડના તત્ત્વજ્ઞાનને લોકો અને વિદ્વાનોમાં પ્રચાર કરવા કરવો જોઈએ. શંકરાચાર્યના મહાન તત્ત્વ જ્ઞાનને કામે લગાડવું જોઈએ. ભગવાનની વાત કરે છે પણ હકીકતમાં ભગવાન છે ક્યાં? કોઈએ જોયા છે. છેવટે બધી શ્રદ્ધાની વાત છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ૩૩ કરોડ દેવતા છે. એક, બે નહીં પણ પૂરા ૩૩ કરોડ. આપણને થાય કે આટલા બધા દેવતા! ભારતીય સંસ્કૃતિ માને છે કે સત્ય કોઈ પણ રસ્તે પામી શકાય છે. ઉપનિષદ લખે છે કે એકદ્સદ્વિપ્રા: બહુધા વદન્તિ! સત્ય તો એક જ છે પણ વિદ્વાનો તેને અલગ અલગ રીતે વર્ણવે છે. હું ખગોળ વિજ્ઞાનની આરાધના કરીને સત્ય પામવા ઈચ્છું છું. જાણીતા લેખક જયેશભાઈ ચિતલીયા તેમના વિષય કૉમર્સની આરાધના કરીને સત્ય પામવા ઈચ્છે છે, જાણીતા કવિ અને સાહિત્યકાર સંજયભાઈ પંડ્યા કવિતા અને સાહિત્યની આરાધના કરીને સત્ય પામવા ઈચ્છે છે. દિનકરભાઈ જોષી સાહિત્યની આરાધના કરીને સત્ય પામવા ઈચ્છે છે. મોચી જોડા સીવીને કે ઢોરનું ચામડું ચીરીને સત્ય પામવા ઈચ્છે છે. સંત કબીર કપડાં ઉતરડીને સત્ય પામ્યાં. અને રોહીદાસ ઢોરના ચામડા ઉતરડીને સત્ય પામ્યાં. આમ સત્ય કોઈ પણ માર્ગે પામી શકાય છે. તમે જે પ્લેટફોર્મ પર હો તે પ્લેટફોર્મ પરથી સત્યને પામી શકો. વેપારી વેપાર કરતાં કરતાં સત્યને પામી શકે છે. સત્યને પામવા હિમાલયમાં જવાની જરૂરત નથી. આ બાબતે રોહીદાસના જીવનની સુંદર કથા છે. રોહીદાસના પડોશીઓ ગંગાસ્નાન કરવા અલ્હાબાદ અને કાશી જવાના હતાં. તે લોકોએ રોહીદાસને કહ્યું રોહીદાસ ગંગાસ્નાન કરવા ચાલો. રોહીદાસ પાસે ન હતા પૈસા, ન હતો સમય. તે તો પ્રામાણિકતાથી પોતાનો વ્યવસાય કરતા હતા. અને જીવન વિતાવતા હતા. તેમણે તેમના પાડોશીઓને કહ્યું મન ચંગા તો કથરોટમેં ગંગા. પાડોશીઓ કહે મોટો ભડભાદર, ભક્ત થઈ ગયો છે કે કહે છે કે મન ચંગા તો કથરોટમેં ગંગા. એ બધા પછી ગંગામાં સ્નાન કરવા ગયાં. ગંગાસ્નાન કરીને આવ્યા ત્યારે રોહીદાસની ટીંગલ ઉડાવવા, ખિલ્લી ઉડાવવા, તેમની મશ્કરી કરવા ગંગાજળ લઈને ગયા અને કહ્યું રોહીદાસ આ લ્યો ગંગાજળ. પણ પછી તેમના મુખીયાને રોહીદાસનું અપમાન કરવું હતું. તેથી તેને કહ્યું રોહીદાસ તમે કહો છો કે મન ચંગા તો કથરોટમેં ગંગા તો મારી કિમતી હીરાની વીંટી ગંગાસ્નાન કરતાં ગંગામાં પડી ગઈ છે તો કથરોટ મેં ગંગા લાવી મને અપાવી દો. રોહીદાસ માટે તો ધર્મસંકટ ઊભું થઈ ગયું. ગંગાસ્નાન કરવા ગયેલાં બધાએ જ મુખીયાની સાઈડ લઈને કહ્યું, હાં, હાં, રોહીદાસ જો તમે માનતા હો કે મન ચંગા તો કથરોટમેં ગંગા. તો કથરોટમેં ગંગા લાવીને મુખીયાની ગંગામાં પડી ગયેલી વીંટી લાવી દો. તમારા કથરોટમાં ગંગા આવી જાય તો ગંગાના તળિયે પડી ગયેલી વીંટી મળી શકવી જોઈએ. રોહીદાસને કમને કથરોટમાં પાણી ભરવું પડ્યું અને ગંગાને પ્રાર્થના કરવી પડી કે હે માતા તું તારી લાજ રાખજે. રોહીદાસે પછી કથરોટના પાણીમાં હાથ નાખ્યો અને તળિયે તેમને વીંટી મળી અને કાઢી મુખીયાને આપી. લોકો તો દંગ થઈ ગયાં. હાં, મન ચંગા તો કથરોટમેં ગંગા આ કથાનો સંદેશ એ છે કે ગમે ત્યાં ભટકવાની જરૂર નથી. પ્રામાણિક પણે કરેલો આપણો વ્યવસાયજ આપણને સત્ય પમાડવા પૂરતો છે. (ક્રમશ:) http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=141004 આવી જ એક બીજી રસપ્રદ કથા છે. એક મહાન સંત એક ગામડાના પાદરમાં નાના ઘરમાં રહેતા હતાં. તેને ત્યાં એક દંડી સ્વામી બે ચાર દિવસ માટે રહેવા આવ્યા. એ સંતના ઘરે જાત જાતના સંતો અને સાધુઓ રહેવા આવતાં. સંત તેમને આસરો આપે અને રોટલા ખવડાવે. સંતને ત્યાં રહેવા આવેલા એ દંડી સ્વામીએ સંતને પૂછ્યું કે તમે હરિદ્વારની યાત્રા કરી છે? તો સંતે કહ્યું નથી કરી. પછી દંડી સ્વામીએ સંતને પૂછ્યું તમે બદરી-કેદારની યાત્રા કરી છે. સંતે કહ્યું ના. પછી દંડી સ્વામીએ સંતને પૂછ્યુું કે તમે સોમનાથ, દ્વારિકા, મહાકાળ, જગન્નાથ, ગંગાસાગર, ત્ર્યંબક, શ્રીનાથજી, ગોકુળ-મથુરા, અંબાજી, રામેશ્ર્વરની યાત્રા કરી છે? તો સંતે ના પાડી. તો દંડી સ્વામી કહે તમે એ કહો કે તમે કોની યાત્રા કરી છે, કયા તીર્થની યાત્રા કરી છે? તો સંત કહે એક પણ તીર્થની નહીં. તો દંડી સ્વામી કહે તમારા ઘરે રહેવું મહાપાપ ગણાય. તમારા જેવાના ઘરે રોટલો ખાવો મહાપાપ ગણાય. રાત થઈ ગઈ છે એટલે અત્યારે તો હું ક્યાંય જઈ શકું તેમ નથી. માટે કાલે સવાર થતાં જ હું આપના ઘરનો સત્વરે ત્યાગ કરીશ. એમ કહી દંડી સ્વામી તો બહારના દરવાજાવાળા રૂમમાં સૂઈ ગયા અને પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યા કે ક્યારે સવાર પડે અને તે સંતના ઘરનો ત્યાગ કરે. આમને આમ વિચાર કરતા મધરાત થઈ ગઈ. ત્યાં દંડી સ્વામીને ઘરના કમાડ સાથે કોઈક માથુ ભટકાડતું હોય તેમ લાગ્યું. દંડી સ્વામીએ ખાટલામાંથી ઊઠીને બારી ખોલીને જોયું તો પસ-પરુ અને ભયંકર ગંદકીથી ભરેલી એક ગાય સંતના આંગણે તેનું માથું ઘસે છે. જોયું તો એક મિનિટમાં તે દિવ્ય ગાયનું રૂપ લઈ પાછી જાય છે. વિસ્મય સાથે દંડી સ્વામી વળી પાછા ખાટલામાં સૂતા તો વળી પાછો તેમને બારણા સાથે કોઈ અથડાતું હોય તેવો અવાજ આવ્યો. વળી પાછું દંડી સ્વામીએ ખાટલામાંથી ઉઠીને બારીમાંથી જોયું તો પરુ-પસ, લોહી ગંદકીથી ભરેલી બીજી ગાય સંતના બારણે માથુ ઘસે છે. પછી તે દિવ્ય ગાયનું રૂપ લઈને જાય છે. આમ તે દંડી સ્વામીએ પાંચ-છ વાર એ સંતના ઘરના કમાડ સાથે માથા ભટકાવતી ભયંકર ગંદકી ભરેલી ગાયને જોઈ. માથા ભટાકાડીને તે ગાયો દિવ્ય સ્વરૂપ લઈ પાછી જતી જોઈ. હવે સંતને રહેવાયું નહીં. તેને એક ગંદકી ભરેલી ગાય સંતના કમાડ સાથે માથું ઘસતી જોઈ અને દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરતી જોઈ તેણે કમાડ ખોલીને તે ગાયને પૂછ્યું કે તું કોણ છે? તે દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરેલી ગાયે કહ્યું કે હું હરિદ્વારનું તીર્થ છું. દંડી સ્વામીએ પૂછ્યું કે તું અહીં કેમ આવી હતી? તો તે હરિદ્વાર તીર્થે કહ્યું કે કે લોકો સવારે ત્યાં આવી પાપના પોટલા અને ગંદકી મુકી જાય છે. અમારે એ ગંદકીનો ભાર વહેવો પડે છે. માટે અમારી સ્થિતિ ભયંકર થઈ જાય છે. માટે આ મહાન સંતના દ્વારે અમે એ ગંદકીનો ભાર મુકવા અને દિવ્યતા પ્રાપ્ત કરવા આવીએ છીએ. જ્યારે જ્યારે અમારામાં ગંદકી વધી જાય છે ત્યારે ત્યારે તે ગંદકીને ધોવા અમે આ મહાન સંતના દ્વારે આ તીર્થમાં આવીએ છીએ. આ અમારું તીર્થસ્થાન છે. પછી દંડી સ્વામીએ કહ્યું કે પહેલાં વાવેલી ગંદકી ભરેલી ગાયો કોણ હતી? તો હરિદ્વાર તીર્થે કહ્યું કે એ કાશી, બદરીનાથ, કેદારનાથ, ગંગાસાગર, ગોદાવરી, નર્મદાના તીર્થસ્થાનો હતાં. તેઓ તેમાં ભળેલી ગંદકી અને પાપને ધોવા આ મહાન સંતના આંગણે આવ્યા હતાં ત્યારે એ દંડી સ્વામીની આંખ ઉઘડી ગઈ કે જે સંતના ઘરે તે ઉતર્યાો છે ત્યાં તો તીર્થો તેનાં પાપ ધોવા આવે છે. તેને કોઈ તીર્થે જવાની જરૂર નથી. તે પોતે જ તીર્થોનું તીર્થ છે. પછી દંડી સ્વામી તે સંતના પગે પડી માફી માગે છે. આ ભલે કથા હોય પણ તે દિવ્ય સંદેશ આપે છે. સાહિત્ય જ માનવીને જ્ઞાન આપી શકે.  બ્રહ્માંડ માયામય છે. જ્ઞાન, એટલે કે સાહિત્ય, એ માયાને હઠાવી શકે છે. અજ્ઞાનથી જ્ઞાન ઢંકાઈ જાય અને તેનાથી વિપરીત જ્ઞાન થાય તે માયા, માયા સત્ય પણ છે અને અસત્ય પણ છે. વસ્તુનું જ્ઞાન થાય પછી ઓટોમેટિક માયાનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી. અને એ કાર્ય જ્ઞાન એટલે કે સાહિત્ય કરી શકે.  ઉપનિષદમાં કહ્યું છે કે શાસ્ત્ર પ્રયોજનં ખલુ તત્વ દર્શનમ્! અર્થાત્ શાસ્ત્રો શા માટે છે? તો કહે તત્ત્વદર્શનને ઉજાગર કરવા માટે તત્ત્વદર્શન માટે, બ્રહ્માંડને સમજવા માટે. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કહે છે કે નહીં જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે જ્ઞાનથી વધારે કાંઈ પણ પવિત્ર નથી. જ્ઞાન એટલે સાહિત્ય. ઉપનિષદમાં એ પણ કહ્યું છે કે જ્ઞાનાદેવતુ કૈવલ્યમ્ અર્થાત માત્ર જ્ઞાન જ આપણને મોક્ષ અપાવી શકે (સક્ષજ્ઞૂહયમલય ફહજ્ઞક્ષય ભફક્ષ હશબયફિયિં) તે પણ મર્યા પછી નહીં, મર્યા પહેલાં જ. સાહિત્યના માધ્યમથી આપણને જાણવા મળે છે કે  અર્ય નીજ પરોવેતિ, ગણનાં લઘુમેત સામ્ ઉદારચરિતાનંતુ, વસુધૈવ કુટુંબકમ્॥ અર્થાત્આમારું, આ તારું એ લઘુતા છે. ઉપર ચરિત્રવાળાઓ માટે આખી વસુધા કુટુંબ સમાન છે. કેટલો ઉત્તમ વિચાર સાહિત્ય આપણને આપી જાય છે. આમાંથી સંદેશ એ મળે છે કે વસુધા પરની બધી જ વસ્તુઓ સજીવ કે નિર્જીવ, હકીકતમાં બ્રહ્માંડની બધી જ વસ્તુ સજીવ છે, આપણા કુટુંબીજનો છે. તે છે માટે આપણે છીએ અને આપણે છીએ માટે તે છે. આ પૃથ્વી પર કુદરતે એક એક વસ્તુને ભજવવા એક એક રોલ આપ્યો છે. દરેક દરેક વસ્તુ, બીજી વસ્તુઓની સાવે માટે અહીં જન્મી છે. હાથની પાંચે આંગળીઓ નાની-મોટી છે, પણ દરેકે દરેક આંગળીને પોતાનો ભજવવા માટે એક રોલ છે. તેવી જ રીતે સમાજમાં પણ શિક્ષક, રાજકારણી, દરજી, સુથાર, લુહાર, વેપારી દરેકે દરેકને કુદરતે તેને ભજવવા માટે રોલ આપ્યો છે. આમ જ સમાજ બને છે, સૃષ્ટિ બને છે. દેડકો દેડકાનું કાર્ય કરે છે, સાપ સાપનું કાર્ય કરે છે, ગરોળી ગરોળીનું કાર્ય કરે છે, માનવી માનવીનું કાર્ય કરે છે. આપણે પ્રકૃતિનો નાશ કરીએ તો છેવટે આપણો જ નાશ થવાનો છે. પ્રકૃતિનું સમતુલન ખોરવાઈ જાય તો છેવટે આપણો નાશ થાય. દીકરીઓને મારી નાખીએ તો છેવટે સમતુલનનો નાશ થાય છે અને પૃથ્વી પર વિકરાળ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય જે માનવજાતનો નાશ કરે. વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢીએ, મોર, પોપટ, હાથી, વાઘ, સિંહ, નદી, પહાડ, વગેરેનો આપણા સ્વાર્થ માટે નાશ કરીએ તો પ્રકૃતિમાં સમતુલન ખોરવાઈ જાય અને છેવટે આપણો નાશ થાય. ગ્લોબલ વોર્મિંગની વિકરાળ પરિસ્થિતિ જે ઊભી થઈ છે તે આપણા ખરાબ કર્મોથી ઊભી થઈ છે. આપણે જે વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢ્યું છે તેને આભારી છે. આપણા પૂર્વજો બ્રહ્માંડની દરેકે દરેક વસ્તુને તેમના સ્વજનો માનતાં હતાં અને તેનો જરા પણ દુરુપયોગ કરતા ન હતાં. માટે જ તેઓએ સાપને, ગાયને, સિંહને, વાઘને, મોરને, બળદને, વૃક્ષોને જીવનમાં યોગ્ય સ્થાન આપ્યું છે, તેમને પૂજામાં સ્થાન આપ્યું છે. અગ્નિ, જળ, વાયુ, પૃથ્વીને દેવતા માન્યા છે અને તેમની પૂજા કરી છે. આપણે આ બધું ભુલતા જઈએ છીએ તેથી આપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગની પરિસ્થિતિમાં આવી ઊભા છીએ. http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=141763 ઋષિ કહે છે યત્ર ભવતિ વિશ્ર્વં એક નીડમ્! અર્થાત્ આ આખું બ્રહ્માંડ એક માળો છે. માળો માત્ર તણખલા નથી હોતો. તે પક્ષીના બાળ-બચ્ચાઓ પર પ્રેમનું, હૂંફનું સ્થાન છે. આ બ્રહ્માંડ માત્ર આપણું નિવાસસ્થાન જ નથી પણ હૂંફ છે. પૃથ્વીનું વાતાવરણ એટલે કે પૃથ્વી એટલે કે બ્રહ્માંડની ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ આપણને હૂંફ આપે છે. આપણને એ હૂંફની જરૂર છે. જો પૃથ્વી ન હોત એટલે કે પૃથ્વીનું વાયુમંડળ ન હોત એટલે કે બ્રહ્માંડમાં ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ ન હોત તો દિવસે સૂર્યનો ભયંકર તાપ હોત અને રાતે ઓછા ર૬૦ અંશ સેલ્સિઅસની ગરમી હોત. આપણે અહીં પેદા જ થઈ શક્યાં ન હોત. આમ આપણને પૃથ્વીની હૂંફની જરૂર છે. પૃથ્વીને સૂર્યની હૂંફની જરૂર છે, સૂર્યને આપણી આકાશગંગા મંદાકિની (ઝવય ખશહસુૂફુ ૠફહફડ્ઢુ) ની હૂંફની જરૂર છે. આકાશગંગાને બ્રહ્માંડની હૂંફની જરૂર છે. આમ બ્રહ્માંડમાં બધી વસ્તુઓ એકબીજાની હૂંફે જીવે છે.  આ બ્રહ્માંડમાં દરેકે દરેક વસ્તુને જીવવાનો હક્ક છે. બ્રહ્માંડનાં પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ જ આપણું જીવન છે. તેમાં ખલેલ પહોંચાડવી તે આપણો વિનાશ નોતરવાની ક્રિયા છે. વાસુધૈવ કુટુંબકમ્! આ પરિસ્થિતિ માટે બોધ આપે છે.  અભિજ્ઞાન શાકુન્તલમ્માં એક સુન્દર દૃશ્ય છે. દુષ્યંત ધનુષ પર બાણ ચડાવી ધસમસતા રથમાં હરણાનોશિકાર કરવા કણ્વ ઋષિના આશ્રમના વનમાં પ્રવેશે છે. ત્યારે ઋષિકુમારો બે હાથ ઊંચા કરીને રાજાને કહે છે: ન ખલુ ન ખલુ બાણ: સંન્નિપાત્યો યમસ્મિન્ મૃદુનિ મૃગ શરીરે પુષ્પરાશા વિવાગ્નિ:॥ અર્થાત્ પુષ્પના ઢગલામાં આગ ચાંપવી એ જેટલું બેહૂદું કાર્ય છે તેમ હરણાના મૃદુ શરીરમાં બાણ મારવું તેટલું જ બેહૂદું કાર્ય છે. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ માટે કેટલી સજાગતો! વસુધૈવ કુટુંબકમ્ની કેવી ભાવના? આવી પરિસ્થિતિ હોય તો આપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાંથી બચી શકીએ. શકુન્તલા જ્યારે સાસરે જાય છે ત્યારે આશ્રમની તેની સખીઓને કહે છે કે આપણી પેલી મૃગલી ગર્ભવતી છે તેને જ્યારે બચ્ચું આવે ત્યારે મને ખબર આપજે. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ સાથે કેટલું તાદાત્મ્ય? શકુન્તલા પછી દરેકે દરેક વેલને મળે છે. પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણની આ ભાવના આપણા પૂર્વજોમાં હતી.  હાલમાં કારખાનાનો કચરો આપણે આપણને જીવન આપણી લોકમાતા નદીઓમાં ઠાલવીએ છીએ. ઘરો અને રસ્તા બનાવવા આપણે પહાડોને તોડીએ છીએ. લાકડા માટે આપણે વૃક્ષોનું અને જંગલોનું નિકંદન કાઢીએ છીએ, કારખાનાં અને આપણાં વાહનો વાયુમંડળમાં ઝેરી વાયુઓ ફેંકે છે. આપણું આમાં ભવિષ્ય શું હશે? આપણે આપણી ભવિષ્યની પેઢીને શું જીવન આપી જશું? તેનો જરા પણ વિચાર કરીએ છીએ? વસુધૈવ કુટુંબકમ્નો આ અર્થ છે. સાહિત્ય અને બ્રહ્માંડને આ સંબંધ છે.  પૃથ્વી પર કહેવાય છે કે ૮૪ લાખ જાતિઓ છે. તે બધી આપણી સેવામાં છે. આપણે તેમની સેવામાં છીએ. બ્રહ્માંડમાં આપણી વચ્ચે આ સંબંધ છે. આ અર્થમાં વસુધૈવ કુટુંબકમ્ છે. આપણે છીએ તો પૃથ્વીને અર્થ મળે છે. પૃથ્વી છે તો સૂર્યને અર્થ મળે છે. સૂર્ય છે તો મંદાકિની (ૠફહફડ્ઢુ) ને અર્થ મળે છે અને મંદાકિની છે તો બ્રહ્માંડને અર્થ મળે છે. બીજી બાજુ બ્રહ્માંડ છે તો ગેલેક્સી છે. ગેલેક્સી છે તો સૂર્ય છે. સૂર્ય છે તો પૃથ્વી છે અને પૃથ્વી છે તો આપણે છીએ. આ આપણો અને બ્રહ્માંડનો સંબંધ છે. પણ આપણને આ સંબંધ સમજાવનાર જ્ઞાન છે, જ્ઞાન એટલે સાહિત્ય. દેવી-દેવતા બધું સાચું. હકીકતમાં શ્રદ્ધા છે. દેવતા છે કે નહીં તે હકીકતમાં આપણને ખબર નથી. તે વ્યક્તિગત અનુભૂતિનો વિષય છે. છેલ્લે જ્ઞાન છે. પણ કોઈ પણ જ્ઞાન ભક્તિ વગર ટકતું નથી. ભક્તિ સત્ય પામવાનો એક માર્ગ છે. કર્મકાન્ડ તો બધે જ છે. પણ સત્ય પામ્યા પછી કર્મકાન્ડની જરૂર પડતી નથી. કર્મકાન્ડ તો વિજ્ઞાનમાં પણ છે. તમે સંશોધન કર્યું હોય તો તેને લખવું પડે, તેને વિજ્ઞાન સામયિકમાં છપાવવું પડે. આ બધું કર્મકાન્ડ જ ગણાય. બહારગામ જવું હોય તો ટિકિટ લેવી પડે. સ્ટેશન જવું પડે વગેરે કર્મકાન્ડ કરવું જ પડે.  બ્રહ્માંડમાં પરમ તત્ત્વ છે, જે ઊર્જા છે કે ચેતના છે. તે બધું જ ઉત્પન્ન કરે છે. બળો, ગતિ વગેરે. ગતિ જ બ્રહ્માંડનો આત્મા છે. ઊર્જા જ બ્રહ્માંડનો આત્મા છે. બ્રહ્માંડમાં એવી કોઈ જગ્યા નથી જ્યાં ગરમી ન હોય. ઋષિઓ કહે છે કે તે પરબ્રહ્મ છે. તે દિક્-કાળથી પર છે, અસીમિત છે, નિરંજન-નિરાકાર છે. તે બધા આકારો ધારણ કરે છે. નરસિંહ મહેતાએ જેમ ગાયું છે તેમ આપણે બધા તેના સ્વરૂપો છીએ. બ્રહ્મ લટકા કરે બ્રહ્મ પાસે. ઘાટ ઘડિયા પછી નામરૂપ જૂજવા અંતે તો હેમનું હેમ હોયે. આદ્ય જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય કહે છે કે બધા ભક્તિથી ભગવાનને પાટલે બેસાડે છે. તેને વસ્ત્રો પહેરાવે છે, તેને નૈવેદ્ય ધરે છે. તેની આરતી ઉતારે છે, તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે બધું બરાબર છે, બધી ભક્તિ છે, પણ ભગવાન છે ક્યાં? જે છે તે અસીમ બ્રહ્મ છે. તે બધાને આધાર આપે છે. તેને કેવી રીતે પાટલો આપી આધાર આપવો. આ અસીમ બ્રહ્મ જ આપણને વસ્ત્રો આપે છે. તેને આપણે વસ્ત્રો કેવી રીતે પહેરાવી શકીએ. તે તો અસીમ અને અનંત છે. તેને કપડાં કેવી રીતે પહેરાવાય? અસીમ બ્રહ્મ જ આપણને ખાવાનું આપે છે. આ અસીમ બ્રહ્મને આપણે કેવી રીતે અને કયો નૈવેદ્ય ધરી શકીએ. નૈવેદ્ય પોતે જ બ્રહ્મ છે. આ અસીમની આરતી આપણે કેવી રીતે ઉતારી શકીએ. આ અસીમની પ્રદક્ષિણા આપણે કેવી રીતે કરી શકીએ. કહેવાનો અર્થ કે આ પૂજન-યજન તો આપણે આપણા સંતોષ માટે કરીએ છીએ. નહીં તો આ બધુ જ પરંબ્રહ્મ છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે આપણે ઈશ્ર્વરનું પૂજન-યજન ન કરવું. પણ આપણે છેવટે જ્ઞાનને મેળવવાનું છે. અસીમ નિરંજન-નિરાકાર બ્રહ્મને સમજવાનું છે.  નરસિંહ મહેતા કહે છે કે નીરખ રે ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો, હું કરું, હું કરું એમ બોલે. અર્થાત્ પૂરા બ્રહ્માંડમાં જે કાંઈ થાય છે તે ઈશ્ર્વર કરે છે. હું કરું, હું કરું એમ અજ્ઞાનતા શકટનો ભાર જેમ શ્ર્વાન તાણે. નરસિંહ મહેતા કહે છે જે કાંઈ થાય છે તેનો કરનાર તો ઈશ્ર્વર છે પણ અજ્ઞાની લોકો માને છે કે બધું હું કરું છું. ગાડા નીચે કૂતરું ચાલ્યું જાય તે એમ કહે કે ગાડાનો ભાર હું વહન કરું છું. આમ સાહિત્ય જ આપણને દૃષ્ટિ આપી શકે.  અખાનું સાહિત્ય વાંચો આંખ ઊઘડી જાય. તે લોકોના પાખંડ પર, તેમની અંધશ્રદ્ધા અને અજ્ઞાન પર ચાબખાં મારે છે. તે કહે છે એક મૂરખને એવી ટેવ તુલસી દેખી તોડે પાન, પાણી દેખી કરે સ્નાન, જપ જપ કરીને માળાના નાકા ગયા તો પણ હરિ મળ્યા નહીં. આવું તો કેટલુંય સત્ય અખાએ લોકોને સમજાવ્યું છે. પ્રેમાનંદે પણ કેટલું જ્ઞાનમય, કરુણાસભર સાહિત્ય આપ્યું છે, જે માનવીને ઉમદા બનાવે છે. એક રસપ્રદ શ્ર્લોક છે, સ્વયં મહેશ, શ્ર્વસુરો નગેશ. મિત્રં ધનેશ, તનયો ગણેશ! તથાપિ ભિક્ષાપ્નમેવ શંભો, બલીયસી કેવલ ઈશ્ર્વરેચ્છા॥ આ શ્ર્લોક આપણને સમજાવે છે કે બ્રહ્માંડમાં જે કાંઈ થઈ રહ્યું છે તેના પર આપણું કોઈ નિયંત્રણ નથી. મહાદેવ, ભગવાન શંકર સ્વયં મહેશ છે. મહા ઈશ છે. તેમના સસરા મહાન નગાધિરાજ હિમાલય છે. તેમનો મિત્ર ધનકુબેર છે અને તેમનો દીકરો રિદ્ધિ-સિદ્ધિનો દેવતા ગણપતિ છે. તો પણ શંકર ભગવાનને તો દર દર ભિક્ષા માગવાનો જ વારો આવ્યો છે. આમાં કોને દોષ દેવો? નરસિંહ મહેતા કહે છે કે જે ગમે જગદ્ગુરુદેવ જગદીશને તે તણો ખરખરો ફોક કરવો. આવું સાહિત્ય આપણને આપણી ભયંકર સ્થિતિમાં સાંત્વના આપે છે, આપણને ખરાબ હતાશાની સ્થિતિમાં જીવવાનું કિરણ અર્પે છે-માટે ભવિષ્ય કહેનાર લોકો પર વિશ્ર્વાસ જરા પણ ન મૂકવો. આપણે જ આપણું ભવિષ્ય ઘડવાનું છે. કોઈ પર આધાર રાખવો નહીં. મૃગજળમાં રાચવું નહીં ભવિષ્ય કોઈ પણ કહી શકે નહીં. પૂરા બ્રહ્માંડની જીવનરેખા ક્ષણે ક્ષણે આગળ વધે છે. તો બીજાની શું વાત કરવી? સાહિત્યમાં એક સુંદર રચના છે. એ કહે છે: ન જાણ્યું જાનકીનાથે સવારે શું થવાનું છે. ન જાણ્યું વશિષ્ઠ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે. હતાં કૌરવ અને પાંડવ જગતમાં મહાબલી યોદ્ધા. ન જાણ્યું ભીષ્મ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે. થયો દક્ષપ્રજાપતિયાગ ઉમિયા દેહ ત્યજાશે ત્યાં. ન જાણ્યું શંભુ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે. આમાં ભવિષ્ય કોણ કહી શકે?

વન્યસૃષ્ટિ વિરુદ્ધ દંભી માનવસૃષ્ટિ -- ઈન્ટરવ્યુ ઓફ ધ વીક - નંદિની ત્રિવેદી

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=103206

વન્યસૃષ્ટિમાં કોઈ પ્રાણી બળાત્કાર કરતું નથી: અગમ ગોકાણી

                               

વાઈલ્ડ લાઈફ એક્સપર્ટ અને ટ્રેઈન્ડ નેચરલિસ્ટ યુવાન સાથે આજે તમારી મુલાકાત કરાવવી છે. એ ગુજરાતી યુવાનનું નામ છે અગમ ગોકાણી. તેમનું ધ્યેય છે વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફી, ટ્રાવેલિંગ, એડવેન્ચર ટુરિઝમ. દેશ-વિેદશના પ્રવાસીઓ માટે ફોટોગ્રાફિક સફારી, બર્ડ વોચિંગ સફારી, એલિફ્ન્ટ સફારી તથા એન્જલિંગ રિવર સફારી જેવી વિશેષ સફારીનું આયાોજન કરવા સાથે મહત્તમ સમય જંગલમાં વિતાવવાનું તેઓ પસંદ કરે છે. કોર્બેટ નેશનલ પાર્ક દ્વારા યોજાયેલી પ્લેટિનમ જ્યુબિલી ફોટોગ્રાફી સ્પર્ધામાં તેમના ‘નેશનલ પ્રાઈડ’ ફોટોગ્રાફને બેસ્ટ વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફનો એવોર્ડ મળ્યો છે. નેશનલ જીઓગ્રાફિક ચૅનલ માટે વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફર રહી ચૂક્યા છે તેમજ સ્ટેટ લેવલના સ્વિમર, ક્રિકેટર, પોલો પ્લેયર અને હોર્સ રાઈડર છે. જંગલસૃષ્ટિની હૃદયસ્પર્શી વાતોનો ખજાનો તેઓ આપણી સાથે ખોલે છે. આવી હટ કે કહી શકાય એવી કરિયરની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ? સુપ્રસિદ્ધ ફોટોગ્રાફર્સ ડેબુ રત્નાની અને જગદીશ માલીના આસિસ્ટન્ટ તરીકે મેં કરિયરની શરૂઆત કરી હતી. ફેશન ફોટોગ્રાફર હતો હું. પણ ગ્લેમર વર્લ્ડ, પ્લાસ્ટિક સ્માઈલ અને કારણ વગરના ટેન્ટ્રમ્સની નકલી દુનિયા સાથે મારી જાતને રિલેટ ન કરી શકતા વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફીના વિશ્ર્વકક્ષાના કોર્સ કર્યા. એ જ હવે મારા જીવનનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. મારા દાદા હંમેશાં કહેતા કે જે ફરે એ હરે. મમ્મી-પપ્પા તથા કુટુંબનો સપોર્ટ તો હંમેશાં રહ્યો જ છે. બસ, એ પછી મેં ફરવાનું શરૂ કર્યું, વાઈલ્ડ ફોટોગ્રાફીની મારી પહેલી પિક્ટોરિયલ બુક બનાવી અને મા-બાપને અર્પણ કરી. પ્રકૃતિ પાસેથી ખૂબ શીખ્યો. ફૂલ કેવી રીતે ખિલે છે, એક પક્ષી બીજા પક્ષી જોડે કેવી રીતે વાતચીત કરે છે, નર પંખી માદા પંખીને કેવી રીતે ઈમ્પ્રેસ કરે છે, માળો કેવી રીતે બનાવે છે, નાનાં જીવજંતુઓ, પતંગિયાં કેવી રીતે જન્મે છે એ બધું નિરખવામાં મને જબરજસ્ત આનંદ આવતો હતો. સાઉથ આફ્રિકન કંપની દ્વારા મધ્યપ્રદેશમાં કેમ્પ થવાનો છે એવી ખબર પડી. ૧૪ મહિના માત્ર જંગલના ટેન્ટમાં જ રહેવાનું સ્લિપિંગ બેગ લઈને. ટેન્ટ બહાર મુકેલા બૂટ પણ જાનવર ઉપાડી જાય ને સ્લિપિંગ બેગમાં કેટલીય વાર સાપ ફરતા હોય. આનાથી મોટું ગ્લેમર બીજું શું હોઈ શકે? મારા પિતા, દાદા બન્ને બિઝનેસમેન. મને બિઝનેસમાં બિલકુલ રસ નહીં. કંઈક જુદું જ કરવું હતું જીવનમાં. સામે પૂરે તરવું હતું એટલે આ પ્રોફેશનમાં આવ્યો. તમારો પ્રાઈઝવિનિંગ ફોટોગ્રાફ કયો હતો? નેશનલ પ્રાઈડ નામના એ ફોટોગ્રાફમાં એક બાજુ રાષ્ટ્રીય પ્રાણી વાઘ અને બીજી બાજુ રાષ્ટ્રીય પંખી મોરનું ચિત્ર છે. આ ફોટોગ્રાફ લેવા મેં ચાર દિવસ રાહ જોઈ હતી. ધીરજ નામનો બહુ મોટો ગુણ શીખ્યો છું. મોરના એક ફોટોગ્રાફ માટે સાડાચાર દિવસ લાગ્યા. કાન્હાના જંગલમાં મારે એક ચોક્કસ જગ્યાએથી અને ચોક્કસ સમયે મોરનો ફોટો લેવો હતો જેથી એનાં પીંછાંના એકેએક કલર્સ બરાબર કેપ્ચર થઈ શકે. હું દરરોજ એ સ્થાને આવતો. જ્યાં શ્રેષ્ઠ સૂર્યપ્રકાશ હતો ત્યાં મારે મોરનો નાચતો ફોટો લેવો હતો. જંગલના સત્તાવાળાઓ પાસેથી પરમિશન લઈને એક ટેન્ટ બનાવ્યો અને રહેવાનું શરૂ કર્યું. હાથી, રીંછ, નીલગાય જેવા મોટાં પ્રાણીઓની અવરજવરને કારણે મોર આવે તોય ડરીને ભાગી જતો. પછી ચાર દિવસે જાણે મારે માટે જ આવ્યો હતો એમ બરાબર સાંજે પાંચ વાગે આવ્યો અને સૂરજ સામે જોઈને આકર્ષક નૃત્ય કર્યું. સૂર્યપ્રકાશ પણ એવો પરફેક્ટ હતો કે એના નર્તનનો પડછાયો પણ પડતો હતો. એવોર્ડ વિનિંગ ફોટામાં વાઘ અને મોરનો ફોટો સાથે છે. વાઘ ટેકરી પરથી પાણી પીવા તળાવ પાસે ઊતરી રહ્યો છે. બીજી બાજુ તળાવ કિનારે મોર નાચી રહ્યો છે. વાઘને જોતાં જ મોર એના પીંછાં સંકોરી લે છે. બન્નેની નજર એકબીજા સાથે મળે છે અને વાઘ મોરને કશું કર્યા વિના પાણી પીને જતો રહે છે. વાઘના પગરવ સાંભળીને કોઈ પશુ-પંખીની હિંમત નથી હોતી કે એની સામે નજર માંડે. તેથી આ ફોટો અનોખો છે. વાઈલ્ડ લાઈફને આટલી નજીકથી જોયા પછી તમારી લાઈફમાં કંઈ પરિવર્તન આવ્યું છે? ડર નામની જો કોઈ ચીજ હોય તો એ નીકળી ગઈ છે. વીજળી નહીં, મોબાઈલ કે ઈન્ટરનેટ નહીં એવી સ્થિતિમાં હું ચાર વર્ષ જંગલમાં રહ્યો છું. મેં મારા ટેન્ટની બહાર બેઠેલો વાઘ જોયો છે. કોઈ પૂછે કે તને ડર નથી લાગતો? તો હું કહું કે લાગે પણ બનાવટી ચહેરાઓથી નહીં. મને લાગતું નથી કે કોઈએ કોઈથી ડરવું જોઈએ, સિવાય કે પોતાની જાતથી. વાઈલ્ડ લાઈફે મને જગતને જુદી રીતે જોવાનું શીખવ્યું. નાઉ આઈ એમ ટોકિંગ રાઈટ, વોકિંગ રાઈટ. જંગલનું દરેક પ્રાણી પોતાને રાજા સમજીને જ વર્તન કરે. વાઘ જો જંગલના રાજાની જેમ ચાલતો હોય તો એક કલાક પછી ત્યાંથી પસાર થતું હરણું પણ એ જ રીતે ચાલે જાણે પોતે જ મહારાજા! વન્યજીવન પાસેથી હું આ શીખ્યો છું. સાચા હોઈએ તો કોઈનો ડર શા માટે? વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફીનો કોઈ યાદગાર અનુભવ? મહિનો હતો જાન્યુઆરી. ચાર ડીગ્રી ટેમ્પરેચર. કાન્હા અભયારણ્યમાં એક ઈન્સેક્ટનો ફોટો પાડવા હું કડકડતી ઠંડીમાં સાડા ચાર કલાક પાણીમાં ઊભો રહ્યો હતો. એ ફોટો એવો છે જેના માટે હું સો પાનાની બુક લખી શકું. ડ્રેગન ફ્લાય જેવું જ એક ઈન્સેક્ટ, ભાગ્યે જ જોવા મળે, એ ઈન્સેક્ટના સમાગમનો ફોટો મેં લીધો છે. પ્રાણી જગતમાં મેલ-ફીમેલ મેટિંગ કરતા હોય એ દૃશ્ય ભાગ્યે જ જોવા મળે. નર ડ્રેગનફ્લાય વારંવાર માદા ડ્રેગનફ્લાય પાસે આવે, તેને મળવાની કોશિશ કરે, પ્રભાવિત કરવા જાતભાતના નખરા કરે, મેટિંગ માટે ક્ધવીન્સ કરવા પ્રયત્ન કરે, એની પાસે જઈને પાણીના છાંટા ઊડાડે. આ દૃશ્ય જ એટલું રોમાંચકારી હોય! છેવટે ફીમેલ ડ્રેગનફ્લાય સમાગમ માટે તૈયાર થાય. પાછાં એ બન્ને હવામાં ઊડતાં ઊડતાં સમાગમ કરે એટલે ફોટો પાડવો કેટલો મુશ્કેલ! મારે માટે આ સૌથી યાદગાર ફોટોગ્રાફ છે. પાછી માદા પાણીમાં ઈંડાં મુકે. પાંચ ફીટની દૂરી પરથી મેં આ દૃશ્ય જોયું હતું. નર ફ્લાયે માદાને પાછળથી પકડી હતી. બન્ને સાથે પાણી પાસે આવે, માદા તેનું પેટ પાણીમાં નાંખે અને ઈંડાં મુકે. આ ઈમેજ પણ મેં લીધી છે જે મિરર ઈમેજ છે. પાણી ઉપર અને નીચે એમ બન્ને તરફ એ ઈનસેક્ટ દેખાય છે. છ સાત કલાક પાણીમાં હોવાથી બીમાર થઈ ગયો હતો પણ દુનિયા સમક્ષ હું ગૌરવપૂર્વક કહી શકું કે આ રૅર ફોટો મેં લીધો છે. વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફીમાં ધીરજ અત્યંત જરૂરી છે. આ ફોટો હું ક્યાંય નથી આપતો. કોઈ સ્પર્ધામાં મોકલતો નથી. અમુક કલા પોતાને માટે જ રહે તે ઈચ્છનીય છે. મોરનું કે આ ઈન્સેક્ટ મેટિંગનું પિક્ચર કોઈ લાખ રૂપિયા આપે તોય ન વેચું. નેચરલિસ્ટ તરીકે બીજી કઈ પ્રવૃત્તિઓ? પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે જે કંઈ થઈ શકે એ બધું કરું છું. મેં એવી ટ્રાવેલ કંપની શરૂ કરી છે જે વાઈલ્ડ લાઈફ ટુરીઝમ તથા બર્ડવોચિંગ સહિત અનેક સફારીનું આયોજન કરે છે. મારી ફિયોન્સે સાથે મળીને મેં શરૂ કરી છે. એ પોતે પણ કુદરતપ્રેમી છે અને કોર્બેટ પાર્કમાં આર્ટ અને નેચર કેફે ચલાવતી હતી. હું પોતે ડ્રાઈવ કરીને પ્રવાસીઓને અનોખી જગ્યાઓએ લઈ જાઉં છું. અધિકૃત રેલી ડ્રાઈવર છું. પહાડોમાં ડ્રાઈવિંગનો મને બહોળો અનુભવ છે. હા, મારી સાથે આવનાર ટ્રાવેલર હોવા જોઈએ, ટુરિસ્ટ નહીં. તમને ગમતાં શ્રેષ્ઠ સ્થળો કયાં? હિમાચલ, લેહ-લદ્દાખ, કાન્હા અભયારણ્ય, જિમ કોર્બેટ પાર્ક તેમજ અરૂણાચલ પ્રદેશનું નામદાફા અભયારણ્ય. કોઈ ડરામણો અનુભવ? એક વાર પક્ષી નિરીક્ષણ કરતાં હું વનના બફર વિસ્તારમાં પહોંચી ગયો. ગાઢ જંગલની વચ્ચે માત્ર દસ ફૂટના અંતરે વાઘ હતો. મારી જિંદગીનો સૌથી બેસ્ટ અને સૌથી વર્સ્ટ ફિયર. ત્રણ કિ.મી. સુધી વાઘ તમારી પાછળ દોડતો હોય તો શું હાલત થાય કલ્પી શકો? હાથમાં બેગપૅક હતું એ એકબાજુ ફેંક્યું ને માંડ્યો દોડવા. એક ખડક પરથી વાઘ નીચે ઊતર્યો અને બરાબર મારી સામે આવીને ઊભો હતો. નેચરલિસ્ટ તરીકે પહેલાં તો મારે એની બિહેવિયર જોવાની હોય. એનાં આંખ, કાન, પૂંછડીની મૂવમેન્ટ જોવાની. વાઘ તેનાં મૂડ, મિજાજ અને વર્તન એની પૂંછડી દ્વારા પ્રગટ કરે છે. કૂતરો પૂંછડી પટપટાવતો હોય તો ખુશ હોય એમ સમજાય પણ વાઘનો વિશ્ર્વાસ ન થાય. એની પૂંછડીની ટિપ રડારની જેમ હલી રહી હતી એનો અર્થ એ કે તે પ્લેફૂલ મૂડમાં હતો. વાઘ ભૂખ્યો હોય તો પહેલાં તો હુમલો જ કરે. હું પાછોતરો ચાલવા માંડ્યો ને એ મારી સામે આગળ વધે. હું ઊભો રહી જાઉં તો એ પણ ઊભો રહી જાય. મેં હિંમત ભેગી કરીને ઊલટું વર્તન કર્યું. હું એની તરફ ધીમે ધીમે ચાલવા માંડ્યો તો એણે પાછળ ડગ માંડવા માંડ્યા. મરવાનું જ છે એવી ખાતરી થઈ ગઈ હતી છતાં એનું વર્તન ચકાસું એમ વિચારીને ધીરજ ધરી હતી. ધીરજ ધરવાનો સ્વભાવ અહીં કામ આવ્યો. અધીરો થઈને ડરી ગયો હોત તો કદાચ કંઈક ઊંધુ ચત્તું થઈ ગયું હોત. પણ ક્ધફર્મ થઈ ગયું કે એ એટેક નહીં કરે, એ માત્ર રમત રમે છે. પણ રમત રમતમાં હુમલો કરે તોય સખત ઈજા થઈ શકે, લોહી લુહાણ થઈ જવાય. કોઈ આરોઓવારો નહોતો એટલે હું પાછો ફરીને દોડવા માંડયો. મારાથી ચાર ગણી સ્પીડે એ પણ દોડતો. મેં ચાલવાનું શરું કર્યુ તો એ પણ ચાલવા માંડયો. જાણે કોઈ રમત ના ચાલી રહી હોય! એવામાં એક ખુલ્લી જગ્યા આવી ત્યાં મેં વડનું ઝાડ જોયું. મારા જીવમાં જીવ આવ્યો. થયું કે ઉપર ચડી જાઉં તો બચી જઈશ. વાઘ ઝાડ પર ચડી શકતો નથી. મારી પાસે વોકી ટોકી મોબાઈલ હતો. જેમ તેમ ફોરેસ્ટ ઓફિસમાં ફોન કર્યો. રાત્રે સાડા નવ વાગે જીપ આવી. ત્રણ કલાક ઝાડ પર બેસી રહ્યો. વાઘમામા નીચે જ બેઠા હતા. પેટ ભરેલું હતું, ઊંઘ પૂરી થઈ હતી એટલે સાહેબ રમતિયાળ મિજાજમાં હતા. ફોરેસ્ટ જીપ આવી. ફાયરિંગ માટે ગન તાકી તો નાળચું મારી તરફ. મેં કહ્યું કે ભાઈ નાળચું ઝાડના મૂળ તરફ રાખો. ટાઈગરથી નહીં મરું તો તમારી રાયફલથી તો જરૂર મરીશ. વાઘ એ આલ્ફા નર હતો. ૩૫૦ કિલોનો. હોંકિંગ અને લાઈટિંગથી ડરાવ્યો ત્યારે ખસ્યો. એ પછી એક અઠવાડિયા સુધી હું ઊંઘી શક્યો નહોતો. સાંજે પાંચથી સાડા દસ સુધી જંગલમાં એકલો હતો. ૨૦૦૭માં આ ઘટના બની હતી. હવે ડર લાગે કશાનો આ અનુભવ પછી? નેચર વર્લ્ડમાં જીવ્યા પછી આ દંભી સમાજમાં જીવવું કેવું લાગે છે? બહુ અઘરું. માણસ જેવું ખતરનાક પ્રાણી એકે નથી. વન્યસૃષ્ટિ પાસેથી હું ઘણું શીખ્યો છું. આપણે ક્ધઝર્વેશનની વાતો કરીએ છીએ, કેટલા હાથી ને કેટલા વાઘ બચ્યા એની ચર્ચા કરીએ છીએ, વાઘની ત્વચા અને હાથીના દાંત મોંઘા મૂલે વેચીએ છીએ પણ તમે જુઓ કે એ લોકો કેવી રીતે ખુમારીપૂર્વક જીવન જીવે છે. જંગલ ખતમ કરીને આપણે મકાનો બનાવીએ છીએ. એને બદલે એક ઝાડ વાવશો તો વીસ પંખી એના પર આવીને રહેશે. આપણે વીસ માણસોના ફ્લેટ બનાવવા માટે ૨૦૦ ઝાડ કાપીએ છીએ. નિર્દંભ થઈને કુદરતી જીવન કેવી રીતે જીવી શકાય એ આપણને એકેએક વનસ્પતિ, પશુ-પંખી અને જીવજંતુઓ શીખવાડે છે. પેટ ભરેલું હોય તો વાઘ-સિંહ હુમલો ન કરે. બળજબરીપૂર્વક ત્યાં કશું થતું નથી. વન્યસૃષ્ટિમાં કોઈ પ્રાણી રેપ (બળાત્કાર) કરતું નથી. નેચરલ વર્લ્ડ ડિક્શનરીમાં રેપ શબ્દ છે જ નહીં. નર પશુ કે પંખી માદા સાથે રોમેન્સ કરે, એને પટાવવાની કોશિશ કરે અને એ નરનું આમંત્રણ માદા સ્વીકારે તો ઠીક નહીં તો એ બીજી માદા પાસે જાય. જંગલમાં ક્યાંય જબરજસ્તી નથી. માત્ર માણસે બનાવેલા સમાજમાં જ બધી જબરજસ્તી છે. તમારા ફેવરિટ નેચરલિસ્ટ કોણ જેને તમે રોલ મોડેલ સમજો? એક ઉત્તમ કુદરતવિદ્, જેમનું અવસાન ગયા વર્ષે જ થયું તે હતા ફતેસિંહ રાઠોડ. રણથંભોર ટાઈગર રિઝર્વમાં એમણે જીવન ગાળ્યું હતું. ટાઈગરમેન ઓફ ઈન્ડિયા કહેવાતા હતા. બિલિ અર્જુન સિંહ દૂધવા અને ઉત્તરાખંડના રાજાજી નેશનલ પાર્કમાં રહેતા હતા તેમનું પણ ૨૦૧૦માં અવસાન થયું. આ બન્ને મારા ફેવરિટ નેચરલિસ્ટ છે. અર્જુનસિંહ યુવાન હતા ત્યારે તેમની પાસે એક વાઘ અને દીપડો પાળેલા હતા. ટાઈગર ને લેપર્ડ મોટા થયાં ત્યારે કુદરતી સૃષ્ટિમાં વસી શકે માટે એમને જંગલમાં છોડ્યા. અર્જુન સિંહ જંગલમાં જાય અને એમના નામની બૂમ પાડે તો એ બન્ને તરત એમની પાસે આવી જાય. એલિયટ નામ હતું એમના દીપડાનું. ત્રણ દીપડા ઊભા હોય અને એલિયટ બૂમ મારે તો સાઈડથી તરત એલિયટ સરકીને તેમની પાસે આવે અને મળી જાય. જિમ કોર્બેટ પણ મારા ફેવરિટ નેચરલિસ્ટ છે. ચારસો ટાઈગર અને છસ્સો લેપર્ડનો જેમણે શિકાર કર્યો છે છતાં નંબર વન નેચરલિસ્ટ. ડેવિડ એડનબરો બીબીસી અને નેશનલ જ્યોગ્રાફિકના મુખ્ય પ્રવક્તા છે, નંબર વન નરેટર છે, તેઓ અત્યારે ૯૧ વર્ષની ઉંમરે વિશ્ર્વની શ્રેષ્ઠ જગ્યાઓએ ટ્રાવેલ કરે છે. બધા દાંત બરકરાર છે, દૃષ્ટિ સાફ છે અને લાકડી વગર ૯૧ વર્ષે ટ્રેકિંગ કરે છે. રહે છે ઓસ્ટ્રેલિયા. મૂળ લંડનના. માત્ર ફર્યા જ કરે. આવા બધા નેચરલિસ્ટ વિશે યુવાનોએ વાંચવું જોઈએ. વનસંરક્ષણમાં વાઈલ્ડ લાઈફ ફોટોગ્રાફી કઈ રીતે કામ આવે? વન અને માનવ સમાજ વચ્ચે એ એક મહત્વનું માધ્યમ બની શકે. હજારો વસ્તુઓ એવી છે જે સામાન્ય માણસની નજરમાં ચુકાઈ જાય પણ ફોટોગ્રાફરની આંખે એવી રીતે પકડાય કે તમે આશ્ર્ચર્ય પામી જાઓ. જંગલમાં ઊધઈનું ઘર જોયું છે તમે? બધાં જંતુઓમાં સૌથી મોટું ઘર ઊધઈનું. એના ટેકરા ઠેર ઠેર દેખાય પણ કોઈ ટુરિસ્ટ પૂછશે નહીં કે આ ટેકરો શેનો છે? એનું ઘર એટલું વેલપ્લાન્ડ હોય કે જાણે કોઈ આર્કિટેક્ચરે બનાવ્યું હોય એવું જ લાગે! ટેકરાની અંદર રીતસર અપાર્ટમેન્ટ્સ હોય. સેન્ટરમાં ઊધઈ ક્વીન રહે, સૌથી ટોપ પર સોલ્જર્સ અને વચ્ચેનાં અપાર્ટમેન્ટ્સમાં વર્કર્સ રહે. સોલ્જર આખા ટેકરાનું રક્ષણ કરે, વર્કર્સ પાસે એન્ટ્રી અને એકિઝટ પોઈન્ટ હોય જેમાંથી તેઓ બહાર જાય, ખાવાનું શોધે અને સૌથી પહેલાં ક્વીન પાસે મુકે. ક્વીન એ ફૂડ માન્ય કરે પછી ઊધઈની આખી જમાત ભેગી થઈને ઉજાણી કરે. ભાલુને સૌથી ભાવતું ભોજન એટલે ઊધઈ. રીંછ એનું મોઢું ટેકરા ઉપરથી અંદર નાંખે ને જીભ લાંબી કરે, આખા ટેકરાની અંદર ગોળ ગોળ ફેરવે અને ઊધઈનું ભોજન આરોગે. ઊધઈ એટલું ઝીણું જંતુ છે કે એની જીભમાં જે ચોંટી હોય એને ગળે તો ઊતારવી પડે. તેથી એ જાય મધપૂડા તરફ. ડિઝર્ટમાં એ મધપુડો ખાય કારણ કે અન્નનળીમાં ચોંટી ગયેલી ઊધઈને કાઢવા કંઈક ચીકણો પદાર્થ તો જોઈએ તેથી મિષ્ઠાન્ન રૂપે આખો મધપૂડો ખાઈ જાય. કેવી અજબ દુનિયા છે આ પ્રાણીઓની. આવા ફોટોગ્રાફ યુનિક બની જાય છે. હોર્ન બિલ એવું પંખી છે જે એની માદા વિના જીવી ન શકે. પશુ-પંખીઓમાં સંબંધોના નિયમો નથી હોતા છતાં હોર્ન બિલ, સારસ જેવાં કેટલાંક પંખીઓ પોતાના જોડીદાર વિના જીવી નથી શકતા અને એકલતા પચાવી નથી શકતા. આજની યુવાપેઢીને તમે કંઈ કહેવા ઈચ્છો છો? બસ, એટલું જ ઈચ્છું કે નવી પેઢી વન્યસૃષ્ટિને પ્રેમ કરતી થાય. એ વિશે શિક્ષણ અપાવું જોઈએ, જાગરૂકતા કેળવાવી જોઈએ. તેઓ વાઈલ્ડલાઈફ ડોક્યુમેન્ટરી જુએ, પેપર-પેન લઈને લઈને વ્યવસ્થિત શીખે, સ્થાનિક સ્તરે વાઈલ્ડ લાઈફ એજ્યુકેશન અને પર્યાવરણ પર ભાર મુકાય તો વન્યજીવનને બચાવી શકાશે. એ બચશે તો આપણે બચીશું. ઉત્તરાખંડની હોનારત એ પર્યાવરણ પ્રત્યેની બેદરકારીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બાળકોને કુદરતની સાથે રાખો. આપોઆપ ઘણું બધું શીખી જશે.

રેલવેની રામાયણ -- હાસ્યનો દરબાર - શાહબુદ્દીન રાઠોડ

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=103199

આ ટાઈમટેબલ એટલે તમે જાણી શકો છો કઈ ટ્રેન કેટલી લેટ છે...’

મને પ્રવાસો કરવા ગમે છે. તેમાં પણ ટ્રેનનો પ્રવાસ હોય, બારી પાસે જગ્યા મળી હોય, સામે સફરમાં આનંદ આવે તેવા હમસફર હોય, એ હમસફર પાછા હમદર્દ હોય, અને પાસે ટિકિટ હોય તો યાત્રા યાદગાર બની જાય છે. ગતિ વિચારોને વેગ આપે છે. ટ્રેનમાં પ્રવાસ શરૂ થતાં જ હું બહાર દૃશ્યો જોવામાં મગ્ન થઈ જાઉં છું. એક જ લીલા રંગમાં કેટલી વિવિધતા જણાય છે. પહાડો, ઝરણાં, નદી, વૃક્ષો, વનરાઈઓ જોઈ મને એમ થાય છે કે ક્યારે હું જીવનની આ સુંદર ક્ષણોને ચિત્રોરૂપે અંકિત કરી દઉં? વિમાનના પ્રવાસમાં પણ હું બારી પાસે બને ત્યાં સુધી સીટ મેળવવા પ્રયાસ કરું છું. ઉપરથી જ્યારે જ્યારે નીચે ધરતી દેખાય છે ત્યારે મને સાહિર લુધિયાનવીની પંક્તિઓ યાદ આવે છે: કુદરતને તો બક્ષી થી કહીં એક હી ધરતી હમને કહીં ભારત કહીં ઈરાન બનાયા ઍરલાઈન્સના નક્શા પણ મને જોવા બહુ ગમે છે, કારણ કે તેમાં ધરતી, પહાડો, નદીઓ અને સમુદ્ર હોય છે. રાજકીય રેખાઓ નથી હોતી. વિમાનમાંથી દેખાતું ધરતીનું સૌંદર્ય રમણીય જરૂર હોય છે, પણ ભયમિશ્રિત હોય છે, જ્યારે ટ્રેનમાં એ નિરાંત હોય છે. મારા મોટા ભાઈ છોટુભાઈ, સી. એસ. રાઠોડ રેલવેમાં ટીટીઈ હતા અને મારા બનેવી ખાનસાહેબ આઈ. જે. પઠાણ રેલવેમાં પીએસઆઈ હતા. આટલી ઓળખાણ રેલવેમાં મફત મુસાફરી કરવા માટે ત્યારે પૂરતી ગણાતી. આ સિવાય પણ નવલભાઈ ગાર્ડ, જોરુભા હવાલદાર જેવાં ઘણાં સ્વજનો પણ રેલવેમાં હતાં. એટલે જ મેં રેલવે સ્ટાફની મજાક કરેલ છે. એક જૂનો પ્રસંગ હું આ રીતે વર્ણવતો. એક વાર સ્ટેશનમાં વેઈટિંગ રૂમમાં રેલવે સ્ટાફ એકત્રિત થયો. એસએમ, એએસએમ, ટીટી, ટીસી, બુકિંગ ક્લાર્ક, હવાલદાર અને મારફતિયા. એમાં હવાલદારે કહ્યું, ‘હાલોને આજ કંઈક જલસો કરીએ.’ સ્ટેશન માસ્તરે કહ્યું, ‘મને પણ એમ થાય છે. વલ્લભદાસને ત્યાંથી ગરમાગરમ ભજિયાં મગાવીએ અને બાબુભાઈને ત્યાંથી ચા મગાવીએ.’ ત્યાં ટીસીએ કહ્યું, ‘એના કરતાં પાર્સલરૂમમાં જુઓને, કંઈક મળી આવશે.’ તરત બે-ત્રણ જણે સંમતિ આપી. લાભુને પાર્સલરૂમમાં તપાસ કરવાનું જણાવવામાં આવ્યું. એક પાર્સલમાં મીઠાઈ હોવાના સમાચાર મળ્યા. સૌ આનંદથી ઝૂમી ઊઠ્યા. પાર્સલ વેઈટિંગ રૂમમાં લાવવામાં આવ્યું. ઉપરથી પટ્ટીઓ કાપવામાં આવી. સૌના આશ્ર્ચર્ય વચ્ચે વિવિધ પ્રકારની મીઠાઈનો વિપુલ જથ્થો નીકળી પડ્યો. પાર્સલમાંથી મીઠાઈ કાઢી જૂનાં છાપાં પર પાથરવામાં આવી. મોહનથાળ, બુંદીના લાડવા, મેસૂબ, બરફી, હલવો, ગુલાબજાંબુ, જલેબી, રસગુલ્લાં, અડદિયા અનેક પ્રકારની મીઠાઈ જોઈ સૌનાં હૈયાં હરખાઈ ઊઠ્યાં. બુકિંગ ક્લાર્કે કહ્યું, ‘મીઠાઈ આખી નથી.’ પણ ત્યાં ટીસીએ કીધું કે આપણા મજૂરો સ્ટેશને કેવા પાર્સલ પછાડે છે એ જોયું નથી? એમાં રહેતી હશે મીઠાઈ આખી? સૌને ટીસીની વાત વાજબી લાગી. ત્યાં તો કૂકડા ઉકરડો ફંફોળે તેમ સૌ મંડ્યા મીઠાઈ ગોતવા અને ખાવા. ઉપરથી એક એક લોટો પાણી પી ગયા. ત્યાં બાબુભાઈની હોટેલથી ચા આવી. છગને ચાના કપ ભર્યા. સૌ ચા પીતા હતા ત્યાં એક ઘટના એવી બની કે સૌનાં જીવતર ઝેર થઈ ગયાં. ગામના સફાઈ કામદાર સોમલાએ સ્ટેશનમાં મંગલ પ્રવેશ કર્યો અને વેઈટિંગરૂમમાં આવી જણાવ્યું. ‘મારો ભાઈ જીવલો મુંબઈ છે. એણે લગનગાળાનો વધ્યોઘટ્યો માલ પાર્સલમાં પૅક કરી અહીં રવાના કર્યો છે.’ આ પ્રકારનું લખાણવાળું પોસ્ટકાર્ડ સોમલાએ બતાવ્યું અને વિનંતી કરી કે જો આવી ગયું હોય તો આપી દ્યો. સોમલાની વાત સાંભળતા જ સૌના હાથ થંભી ગયા. સૌના ચહેરા પર ઘેરા વિષાદની છાયા પ્રસરી ગઈ. સૂધબૂધ ખોઈ સૌ અવાચક થઈ ગયા, પણ હવાલદારે પરિસ્થિતિ સંભાળી લીધી. તેમણે સોમલાને કહી દીધું, ‘જા કલાકેક પછી આવજે. અત્યારે કોઈ નવરું નથી તારું પાર્સલ ગોતવા.’ સોમલો ‘ભલે ભાઈશાબ’ કહી ચાલતો થયો. પછી સ્ટેશન માસ્તરે કહ્યું, ‘બરફી માથે દાળના ડાઘ હતા.’ બુકિંગ ક્લાર્કે કીધું, ‘હું તો કહેતો’ તો કે કોઈ મીઠાઈ આખી નથી.’ આ સાંભળી હવાલદાર ખિજાઈ ગયા. ‘આ બધું તમને અત્યારે યાદ આવે છે?’ ત્યાં એએસએમે કીધું, ‘હવે સો વાતની એક વાત. પ્રથમ તો સૌ પાંચ પાંચ રૂપિયા કાઢો અને આ પાર્સલમાં સમાય તેટલી મીઠાઈ ગામમાં જે મળે તે ખરીદીને પાછી પાર્સલમાં પૅક કરાવી દઈએ નહીંતર હમણાં સોમલો પાછો આવશે.’ સૌએ ગંભીર ચહેરે રકમ જમા કરાવી. નાણાભંડોળ એકત્રિત થયા પછી બે જણ બજારમાં મીઠાઈ ખરીદવા ગયા અને પાર્સલને પાછું હાથ કરવામાં આવ્યું. કોઈનું ધ્યાન ગયું અને જીવલાએ મુંબઈથી લખેલી યાદીમાં મીઠાઈઓનાં નામ હતા. એ પત્ર પાર્સલમાંથી મુદ્દામાલરૂપે મળી આવ્યો તેનો નાશ કરવામાં આવ્યો. ગામમાંથી ખરીદાયેલી મીઠાઈને પાર્સલમાં ગોઠવવામાં આવી. વધેલી જગ્યા વણેલા ગાંઠિયામાંથી ભરવામાં આવી. પાર્સલ પૅક થઈ ગયું. પટ્ટીને બદલે દોરથી બાંધવામાં આવ્યું અને પાછું પાર્સલ રૂમમાં પહોંચાડી આપવામાં આવ્યું. ત્યાં સોમલો ફરી આવ્યો અને બોલ્યો, ‘સાહેબ, મારું પાર્સલ લેવા આવ્યો છું.’ સ્ટેશન માસ્તરે લાભુને કહ્યું, ‘લાભુ, સોમલાનું પાર્સલ આવ્યું હોય તો ગોતીને આપી દે.’ જાતાં જાતાં સોમલો કહેતો ગયો, ‘સાહેબ, આજકાલ કોઈનો ભરોસો રાખવા જેવો નથી એટલે ઉતાવળ કરી છે.’ સોમલો પાર્સલ લઈને ગયો. વાસમાં સૌને જાણ કરી, ‘સૌ સૌની થાળીઓ લઈ લીંબડાના ઓટે પહોંચી જાવ.’ થોડીવારમાં સૌ આવી પહોંચ્યા. સોમલાએ મુંબઈથી જીવલાએ મોકલાવેલ મીઠાઈની વાત કરી. પાર્સલ ખોલ્યું અને સૌને ભાગે પડતી મીઠાઈ વહેંચી દીધી. કરસન બોલ્યો, ‘ઠેઠ મુંબઈથી મીઠાઈ આવી છે, પણ કેવી અકબંધ છે?’ રામજીએ કહ્યું, ‘ઈ રેલવેની એટલી સાચવણ સારી, નહીંતર આપણા સુધી પહોંચે ખરી?’ સૌએ મીઠાઈ ખાધી, જીવલાના વખાણ કર્યાં અને રાતના ભજનના કાર્યક્રમની તૈયારીમાં સૌ પડી ગયા. ટ્રેન મોડી પડતાં ઉશ્કેરાયેલા એક પેસેન્જરે સ્ટેશન માસ્તરની ઓફિસમાં પ્રવેશી રેલવેનું ટાઈમટેબલ ટેબલ પર પછાડી પૂછ્યું, ‘આ બધી ટ્રેનો તો મોડી આવે છે. પછી આ ટાઈમટેબલનો અર્થ શો છે?’ અનુભવી સ્ટેશન માસ્તરે કહ્યું, ‘આ ટાઈમટેબલ છે એટલે તમે જાણી શકો છો કે કઈ ટ્રેન કેટલી લેટ છે. ટાઈમટેબલ ન હોય તો કેમ જાણ શકત?’ અમારા ગામના મોહનલાલ તરંગી હતા. તેમને ક્યારે શું ધૂન ચડે એ નક્કી નહીં. એક વાર હાથમાં થેલી લઈ મોહનલાલ રેલવેના પાટે પાટે રવાના થયા. રેલવે પોલીસ પરબતસિંહને શંકા થઈ. તેમણે મોહનલાલનો પીછો પકડ્યો. મોહનલાલને ઊભા રાખી પોલીસમૅને પૂછ્યું, ‘એય ક્યાં જવું છે?’ મોહનલાલે સીધો જવાબ આપ્યો. ‘આત્મહત્યા કરવા. બસ મારે નથી જીવવું.’ પરબતસિંહ કહે, ‘આત્મહત્યા કરવી છે? આત્મહત્યા કરવી એ ગુનોે છે એ તો ખબર છે ને? અને આ સાથે શું લીધું છે?’ મોહનલાલે ભોળાભાવે કહ્યું, ‘સાહેબ, અત્યારે ગાડીઓનો શો ભરોસો? એટલે મેં સાથે ભાતાનો ડબ્બો રાખ્યો છે. ટ્રેન મોડી હોય તો ખાઈ તો લેવાય!’ ત્યાં મોહનલાલને ગોતવા નીકળેલાં સ્વજનો આવી પહોંચ્યાં અને મોહનલાલને સમજાવી ઘેર લઈ ગયા. અતિશય ઉતાવળ કરી સમયસર સ્ટેશન પર પહોંચીએ અને જાહેર કરવામાં આવે કે ટ્રેન બે કલાક લેટ છે ત્યારે મનમાં જે વ્યાકુળતા વ્યાપે છે તેને કઈ રીતે દૂર કરવી એ સમસ્યા થઈ પડે છે, પરંતુ મહાપ્રયાસે સમયસર સ્ટેશન પહોંચો અને આખી ટ્રેન જ કૅન્સલ થાય ત્યારે શું કરવું? તા. ૧૧-૭-૦૬ની રાત્રે હું મારા મિત્ર પરેશ ઠક્કર સાથે સુરત રેલવે સ્ટેશન પહોંચ્યો અને જાણ્યું કે અન્ય ટ્રેનો સાથે સૌરાષ્ટ્ર મેલ પણ કૅન્સલ થયો છે ત્યારે મારી સ્થિતિ કફોડી થઈ. ઝરમર વરસતા વરસાદમાં એક લકઝરીની ૧૨ તારીખની ટિકિટ લઈ અમે ઘેર ગયા. ટીવી ચાલુ કર્યું. મુંબઈ બૉમ્બબ્લાસ્ટનાં કરુણ દૃશ્યો જોયાં. સ્વજનોનાં આક્રંદ, આંસુ અને યાતના જોયાં. માનવસર્જિત હિંસાના હુતાશનમાં અણમોલ જિંદગીના અરમાનોને ખાક થતાં જોયાં. આંખમાંથી અશ્રુની ધારા વહી અને તરત જ હું મારી વ્યથા વીસરી ગયો. મને થયું, હું તો ૧૨ને બદલે ૧૩ જુલાઈના રોજ ઘેર પહોંચીશ, પરંતુ આ ૧૧ જુલાઈ, ૨૦૦૬ના અમંગળ મંગળવારે જે ઘેરથી નીકળ્યા અને સાંજે ઘેર પહોંચી જ નથી શક્યા, તેમના પરિવારનું શું? આજ સુધી ઉત્સાહથી જીવન જીવતાં, ચેતનાથી ધબકતા, કુટુંબ સાથે કલ્લોલ કરતાં અનેક સ્વજનો સ્મૃતિની ફ્રેમમાં ફોટારૂપે અચાનક મઢાઈને સ્થિર થઈ ગયાં. ફોટા પર પહેરાવેલ હાર, પાસે પ્રગટાવેલા દીપકની જ્યોત, હૈયા જેમ સળગતી અગરબત્તીના અંતરમાંથી ઊઠતી ધૂમ્રસેરો, આપ્તજનોનાં આંસુ, આક્રંદ અને ઝરણાંની જેમ હંમેશ માટે વિદાય થયેલાં, વિખૂટાં પડેલાં સ્વજનોને અલવિદા.

કેટલા ભક્તની એક્સ્ચેન્જ ઓફર પૂરી કરવાની? -- સિક્રેટ ડાયરી - ગણપતિ બાપા - (નિખિલ મહેતાએ કરેલી કલ્પના)

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=103205

(નિખિલ મહેતાએ કરેલી કલ્પના)

ગણપતિ બાપા મોર્યા. અરે શું મોર્યા- કોઇએ મને પૂછ્યું છે કે તમારા નામના આવા નારા લગાવીશું તો તમને ગમશે તો ખરુંને? કોઇએ નથી પૂછ્યું. જો પૂછ્યું હોત તો હું કહેત કે ભાઇ શાંતિ રાખો અને મને મારું કામ કરવા દો. કમસે કમ મારા આ ઉત્સવ વખતે મારા માથા પર કામનો બોજ ઘણો વધી જાય એટલે મને તમે જેટલું ઓછું ડિસ્ટર્બ કરો એટલું વધુ સારું. પણ ના. મારી જ વાહ વાહ કરવી છે, પણ મને કઇ રીતે ખુશ કરવો એ તો કોઇ પૂછતું જ નથી. પણ ઠીક છે હવે. મારા ભક્તો જ છે બિચારા. ખરી વાત તો એ છે કે મારો ઉત્સવ બહુ લાંબો ચાલે છે અને કામકાજ એટલું હેક્ટિક થઇ જાય છે કે મારા પરનો સ્ટ્રેસ બહુ વધી જાય છે. એવું નથી કે આખું વર્ષ હું નવરો બેસી રહું છું અને ફક્ત ગણેશોત્સવમાં જ સક્રિય બનું છું. મારી સ્પેશ્યાલિટી લોકોનાં વિઘ્નો દૂર કરવાની છે અને લોકો પર કંઇ ફક્ત ઓગસ્ટ મહિનામાં જ વિઘ્નો થોડાં આવે છે? આખું વર્ષ મારે લોકોનાં વિઘ્નો દૂર કરવાની કોશિશ કરતા રહેવાનું હોય છે. મૂળભૂત રીતે હું એક આનંદપ્રિય અને પ્રમાણમાં થોડો સુસ્ત છું. અન્ય દેવો જેવો હું ડાયનેમિક નથી. એક તો મારી કાયા જરા ભારે છે એટલે મારાથી વધુ હલનચલન નથી થતું. જે કંઇ કરવાનું હોય એ બેઠાં બેઠાં જ કરવાનું પસંદ કરુંં છું. અમુક દેવો ભલે મારી મજાક ઉડાવે, પણ હું મારી મર્યાદા સમજું છું. ક્યારેક તો મને બધી ઝંઝટ છોડીને એકાન્તમાં જતા રહેવાનું મન થાય છે, પરંતુ મારા ભક્તો મને છોડતા નથી. ભક્તો મને એટલું બધુ ચાહે છે કે હું તેમને છોડી શકતો નથી. તેમની તકલીફો દૂર કરવાની હું શક્ય એટલી કોશિશ કરું છું. મારા મોટા ભાગના ભક્તો મારા પર અપાર શ્રદ્ધા ધરાવે છે અને ખરા દિલથી મારી ભક્તિ કરે છે, પરંતુ અમુક ભક્તો જરા લાલચુ હોય છે. આવા ભક્તો મને એક્સચેન્જ ઓફર આપે છે. હે ગણપતિ બાપા, મને એક કરોડ રૂપિયાની લોટરી લગાવી આપ, હું તને દશ તોલાનો સોનાનો હાર ચઢાવીશ. અરે ભાઇ, આવી રિક્વેસ્ટ મને એક કરોડ લોકોએ કરી હોય તો એ બધાને હું કેવી રીતે લોટરી લગાવી આપું? બીજી વાત, મારે દશ તોલાના સોનાના હારનું શું કરવું છે? મને ધનસંપત્તિ જોઇતાં હોય તો હું ડાયરેક્ટ લક્ષ્મીજીને જ ન કહું? આવા ભક્તો છેવટે નિરાશ થાય છે અને મારાથી નારાજ થાય છે. હું આમાં શું કરી શકું? મારા કેટલાક ભક્તો સાવ ગેરવાજબી માંગણીઓ મારી પાસે કરતા હોય છે. એક ભક્તે મને કહ્યું કે હે ગણપતિ બાપા, મને જીવનમાં બીજું કશું જ નથી જોઇતું, ફક્ત મારી પત્નીને બે મહિના સુધી માંદી પાડી દે. મારે મારી ગર્લફ્રેન્ડ સાથે મજા કરવી છે. હવે આવા ભક્તનું મારે શું કરવું? ખાસ તો એટલા માટે કે મારા આ જ ભક્તની પત્નીએ મને એવી રિક્વેસ્ટ કરી કે હે ગણપતિ બાપા, મારા પતિને માંદા પાડી દો, કારણ કે આજકાલ એ પેલી ચિબાવલી સાથે બહુ હરેફરે છે. મારા આ ભક્તો સમજતા નથી કે તમારા કહેવાથી હું કોઇનું અહિત નહીં કરું, કારણ કે લોકોના જીવનમાં આવેલાં વિઘ્નો દૂર કરવાનું મારું મૂળ કામ છું. હું કોઇને તકલીફ ન આપી શકું. બીજું, ભક્તોએ મારી પાસે આવતી વખતે ફક્ત પોતાની સમસ્યાઓ અને પોતાનાં વિઘ્નો પૂરતાં જ મર્યાદિત રહેવું જોઇએ. તમારી અલગ સમસ્યાઓ માટે અલગ અલગ દેવો મોજૂદ છે. અલબત્ત, એક દેવ તરીકે હું મારા ભક્તોની દરેક તકલીફો દૂર કરવા બંધાયેલો છું અને તેમની દરેક ઇચ્છા પરત્વે ધ્યાન આપવાની પણ મારી ફરજ છે. આથી જ ઘણા ભક્તોની ધનસંપત્તિ માટેની માંગણીઓ મારે લક્ષ્મીજીને ફોરવર્ડ કરવી પડે છે. આમાં પ્રોસેસ લંબાઇ જાય છે અને કામ જરા મોડું થાય છે. આના કારણે ઘણા ભક્તો ધીરજ ખોઇ બેસે છે અને જેમનાં કામ થાય છે એ લોકો કહે છે કે ભગવાનના ઘેર દેર છે, અંધેર નથી. દેવદેવીઓમાં અમારે આવા એક્સચેન્જ તો થતાં જ રહે છે. ઘણાં દેવદેવીઓ વિઘ્નો દૂર કરવાને લગતી પોતપોતાના ભક્તોની રિક્વેસ્ટ મને ફોરવર્ડ કરતાં હોય છે અને હું એમાં ઘટતું કરતો જ હોઉં છું. અલબત્ત આમાં મને એવો કોઇ જશ નથી મળતો. મારો મતલબ છે. સંબંધિત દેવીદેવો પોતપોતાના ભક્તોની દશ-વીસ ટકા ભક્તિ મારા નામે નથી કરતા. અમારામાં એવું કોઇ કમિશન ખાવાનો રિવાજ નથી. આખરે માનવજાતનું કલ્યાણ કરવું એ અમારા જેવાં દેવદેવીઓની ફરજ જ છે. એટલું જ નહીં, એ અમારો ટાઇમપાસ પણ છે. મારા કેટલાક ભક્તો બહુ જિદ્દી હોય છે. તેઓ મને ખુશ કરવા માટે જાતજાતની તપસ્યાઓ કરતા હોય છે. કોઇ મારી પ્રતિમા સુધી ઊંધા પગે ચાલીને આવે છે તો કોઇ ઉપવાસ રાખે છે. કોઇ ભક્તો મારા નામે ખરાબ આદતો છોડી દે છે તો કોઇ વળી પોતાની પ્રિય ચીજનો ત્યાગ કરી દે છે. આવા ભક્તો વિશેષપણે મારા ધ્યાનમાં આવે છે અને મોટે ભાગે એમનાં વિઘ્નો વહેલાં દૂર થતાં હોય છે. ઘણી વાર મારા ભક્તોને અમુક મેસેજ મોકલવાની મને ઇચ્છા થઇ જાય છે. મારે તેમને ઘણું કહેવું છે. ખાસ તો કઇ રીતે ભક્તિ કરવી અને કઇ રીતે ન કરવી. હું કહેવા માંગું છું કે મહેરબાની કરીને મારા નામે પૈસાનો બગાડ ન કરો અને ઘોંઘાટ પણ ઓછો કરો. મારી ગ્રીન મૂર્તિ બનાવવાનું શરું કર્યું છે એ સારું છે, પણ મારા મંડળના ડેકોરેશનમાં ઓછો ખર્ચ કરો. મારે આ મેસેજ કઇ રીતે મોકલવો- મોબાઇલ દ્વારા એસએમએસ મોકલું તો કોઇને લાગે કે આ તો કોઇએ મજાક કરી છે. ફેસબુક પર આ ગાઇડલાઇન પોસ્ટ કરું તો કોઇ એ કહેશે કે ગણપતિ બાપાનું ડમી એકાઉન્ટ વળી કોણે બનાવ્યું? અત્યારે જોકે આ વિશે વિચારવાનો સમય નથી. માથે કામ ઘણું છે. લોકોની તકલીફો વધી ગઇ છે એટલે નેચરલી મારું કામ પણ વધી ગયું છે. મારે ભક્તનો નિરાશ નથી કરવા. ભક્તો નિરાશ થાય તો આપણી વેલ્યુ શી રહે? લોકોને વેલ્યુ વગરના નેતાઓ મળ્યા છે ત્યારે કમસે કમ તેમને અમારા જેવા દેવોએ તો નારાજ ન કરવા જોઇએ એટલું તો હું સમજું છું. (નિખિલ મહેતાએ કરેલી કલ્પના)

સંગીતનું નવું વાદ્ય ‘બ્લેક હોલ્સ’ -- બ્રહ્માંડ દર્શન - ડો. જે. જે. રાવલ

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=103209

પચીસ કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા યયાતિ મંદાકિનીના ગુચ્છમાંના એક બ્લેક હોલમાંથી રેલાતા સૂર સાંભળી આનંદિત થઈ ઊઠ્યા ખગોળશાસ્ત્રીઓ

                       

માનવી સર્જીને કુદરતે પોતાને સમજવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી. પોતાને સમજવા પણ કુદરતે માનવીનું સર્જન કરવું પડ્યું. જેટલો માનવી કુદરત પર નિર્ભર છે તેટલી કુદરત પણ માનવી પર નિર્ભર છે. તે એકતા છે. જેમ માનવીનું મગજ શરીરનો ભાગ છે પણ તે શરીરને સમજવાનું કાર્ય કરે છે તેમ માનવી પણ કુદરતનો, કુદરતના શરીરનો ભાગ છે અને કુદરતને સમજવાનું કાર્ય કરે છે. 

પૃથ્વી જન્મી ત્યારે વાયુમંડળ પણ જન્મ્યું. એ વાયુમંડળમાં ચાલતા પવનના સુસવાટા અવાજને ઉત્પન્ન કરતા હતા. વૃક્ષોમાંથી વહેતો પવન મધુર સંગીત ગાતો હતો. પછી પાણી વરસ્યું તો પાણીનો અવાજ, વરસતા વરસાદનો મધુર અવાજ, નદીઓમાં વહેતા પાણીનો કલકલ અવાજ, ઘૂઘવતા સમુદ્રોનો અવાજ, આકાશમાં થતી વીજળીનો કડકડાટ અને મેઘગર્જનાએ અવાજના અસ્તિત્વનું ભાન કરાવ્યું. માટે જ નાદબ્રહ્મની મહત્તા છે પણ તેનો પડઘો ક્યાં પડે? કુદરતે માનવીને સર્જીને આ વાત સ્થાપિત કરી. માનવીમાં જ બ્રહ્મનો પડઘો પડી શકે અને પડે છે તે જ માનવીની મહત્તા છે. નગણ્યતામાં ગણ્યતા છે. માટે તે કુદરતનો અંશ છે. બ્રહ્મનું અંગ છે અંતરિક્ષમાં જ અવાજનું અસ્તિત્વ સાબિત થાય છે. 

અર્ધોઘટો ઘોષમુપૈતિ નૂનમ્

પૂર્ણોઘટો નૈવ કરોતિ શબ્દમ્॥

આ વાત બે વસ્તુ સાબિત કરે છે. એક તો કે, અંતરિક્ષ છે તો અવાજ છે. ખાલી જગ્યા છે તો અવાજ છે. અવાજને પ્રસરવા ખાલી જગ્યા જરૂરી છે. માધ્યમ જરૂરી છે. બીજું કે અધૂરો ઘડો છલકાય છે અને પૂર્ણ ઘડો અવાજ કરતો નથી. તે માનવીની પ્રકૃતિ દર્શાવે છે. અવાજ માધ્યમમાં જ ગતિ કરી શકે છે. શૂન્યાવકાશમાં અવાજ ગતિ કરી શકતો નથી પણ વિશ્ર્વમાં શૂન્યાવકાશ જ ક્યાં છે? શૂન્યાવકાશ જેવી પરિસ્થિતિ છે માટે નબળો તો નબળો અવાજ શૂન્યાવકાશમાં પણ પ્રસરે છે. 

અવાજ એ કુદરતનું રમ્ય સ્વરૂપ છે ને કર્ણપ્રિય પણ છે અને ઘાતક પણ છે. ઘાતક અવાજ ઘોંઘાટ કહેવાય છે. પણ તે અવાજ છે. કુદરતના હંમેશાં બે રૂપ જ હોય છે. સર્જનાત્મક અને વિનાશાત્મક. આ બંને રૂપોને જુદાં કરી શકાતાં નથી. સર્જન અને વિનાશનું કુદરતી એકીકરણ છે. કલાપીએ ઘણું મહાન સત્ય તેની પંક્તિ:

‘પોષતું તે મારતું શું એ નથી ક્રમ કુદરતી?’માં રજૂ કર્યું છે.

માનવીને ખબર ન હતી કે ખરેખર અવાજ શું છે? ઊર્જા બ્રહ્મ છે અને પ્રાથમિક છે, પણ નાદબ્રહ્મ ઊર્જાનો આવિષ્કાર છે. દ્વિતીય છે. અવાજ એક ઊર્જા છે. તરંગો છે. માનવી જન્મ્યો ત્યારે તેને ખબર ન હતી કે અવાજ શું છે. તે માનતો કે પૂરા વિશ્ર્વમાં અવાજ પ્રસરી શકે છે. અવાજ પૂરા વિશ્ર્વમાં તો પ્રસરી શકે પણ જ્યાં માધ્યમ હોય ત્યાં પૂરા વિશ્ર્વમાં પાંખૂં પણ માધ્યમ તો છે. પૃથ્વી પરના વાયુમંડળના માધ્યમથી તે ભલે અબજોપણું પાંખું હોય પણ તે વિશ્ર્વભરમાં છે. માટે અવાજ પણ ત્યાં ધીમો અબજો ઘણો ધીમો પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. અવાજ વિશ્ર્વની વસ્તુ સાથે જડાયેલો છે. 

બાળક જન્મે ત્યારે તે રડે છે. આ વિશ્ર્વ સાથે તેના અસ્તિત્વને જોેડે છે. માનવીએ પોતાના જ શરીરમાંથી જાતજાતના અવાજો સાંભળ્યા. માનવીના કાને તેને ગ્રહણ કર્યા. આમ માનવી અવાજના રૂપને થોડું ઘણું સમજી શક્યો. વિજ્ઞાન એક મહાન, અતિ ગૂઢ જ્ઞાન છે. તેને અવાજના પૂરા શાસ્ત્રને આપણી સમક્ષ રજૂ કરી દીધું. આપણે અવાજના બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કર્યો. અવાજ આપણી દુનિયા પર મોટો આશીર્વાદ છે. અવાજ માનવીની કે પશુ-પંખી-પ્રાણીની એક સિગ્નેચર છે. જેમ માનવીના અંગૂઠાની છાપ કે ડીએનએ-આરએનએ તેની સિગ્નેચર છે તેમ માનવીનો અવાજ પણ તેની સિગ્નેચર છે. 

માનવીએ પણ તૂંબડામાંથી અવાજ આવતાં સાંભળ્યો. ઢોલ, નગારાં, મૃદંગ, વીણામાંથી અવાજ આવતો સાંભળ્યો. બંસરીવાદન શરૂ થયું. શ્રીકૃષ્ણે તેને મહત્ત્વ આપ્યું. જાતજાતનાં વાદ્યો આજે અસ્તિત્વમાં છે. માનવીનું મનોરંજન પણ કરે છે અને તેને બ્રહ્મ સાથે જોડે છે. કુદરતના મહાન સ્વરૂપ સાથે માનવીને તાદાત્મ્ય કરે છે. અવાજ એ શિસ્તબદ્ધ છે. શિસ્તબદ્ધ ચાલે છે. એક રિધમ છે. ‘તરંગો જો શિસ્તબદ્ધ ચાલે તો તેને તરંગો કેમ કહેવાય?’ એ વાક્ય નકામું સાબિત થાય છે, કારણ કે તરંગો જેટલા શિસ્તબદ્ધ કોઈ જ નથી. માનવીના તરંગોનું પણ એવું જ છે. તરંગી માનવી એક જુદું જ વિચારતો નજરે ચઢે છે અને તેઓએ જ ઈતિહાસ રચ્યો છે. 

તરંગો હાર્મની જન્માવી શકે. તરંગો સામયિક ક્રિયા છે અને વિશ્ર્વમાં ચાલતી સામયિક ક્રિયાઓનો એક ભાગ છે. વિજ્ઞાનીઓએ વિશ્ર્વમાં અવાજ કરતાં પણ વધારે વિસ્તૃત સામયિક ક્રિયાઓનું દર્શન કર્યું. ઉપર ઉપરથી લાગે કે વિશ્ર્વમાં ચાલતી સામયિક ક્રિયા અને અવાજને કાંઈ સંબંધ નથી પણ એવું નથી. બધા એકના એક જ છે. અદ્વૈતવાદ હવે ધીરે ધીરે સાબિત થતો લાગે છે.

સૂર્યની ફરતે પરિક્રમા કરતા ગ્રહો આ વિસ્તૃત સામયિક ક્રિયાનો ભાગ છે. વિશ્ર્વ એ મ્યુઝિક ઑફ રફીઅર છે. ગોળાઓમાંથી ઉત્પન્ન થતું સંગીત. વિશ્ર્વ પોતે જ સંગીત છે, અને કુદરતનું મહાકાવ્ય પણ. કવિતામાં પણ લય છે જે વિશ્ર્વની લયતાનો પડઘો છે. વિશ્ર્વ કવિતા અને સંગીતનો આ સંંબંધ છે. સંગીત એ વિજ્ઞાન છે. વિશ્ર્વ એ વિજ્ઞાન છે. માટે જ જ્ઞાન વિજ્ઞાન વિશ્ર્વમાં ઉચ્ચ રિયલાઈઝેશન છે. વિશ્ર્વમાં સંગીત ક્યાં નથી? અવાજ ક્યાં નથી? માટે જ ગ્રહોની ગતિના નિયમોને હાર્મોનિક લૉ કહે છે. એ જ અવાજ જ્યારે રુદ્રરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે ઘોંઘાટ કહેવાય છે. સંગીતકારો આ નાદબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કરે છે માટે સંગીત દિવ્ય છે. રાસ-ગરબા પણ આ વિશ્ર્વના લયનો જ ભાગ છે. 

શ્ર્વાસોચ્છવાસ પણ વિશ્ર્વના લયનો ભાગ છે. નટરાજ સંગીત અને નૃત્યના દેવતા છે જે વિશ્ર્વની ગતિવિધિનું પ્રદર્શન કરે છે. ધરતીકંપ થાય ત્યારે પૃથ્વીના ગર્ભમાંથી મૃત્યુદેવતાનો અવાજ સંભળાય છે.

સોનોગ્રાફી આનો જ ભાગ છે. પેટમાં આંતરડાં પણ અવાજ કરતાં સંભળાય છે. પ્રકાશ એ તરંગો જ છે અને સંગીત અને દિવ્યતાનું બીજું સ્વરૂપ છે. અણુની નાભિ ફરતે પરિક્રમા કરતાં ઈલેક્ટ્રોન્સ પણ સામયિક ક્રિયા કરે છે. 

વિશ્ર્વમાં તારાના મહાવિસ્ફોટ થાય છે. વિશ્ર્વમાં અંતરિક્ષમાં માધ્યમ એટલું પાંખું છે કે આપણે તેને શૂન્યાવકાશ તરીકે લઈએ છીએ. આ પરિસ્થિતિ હોવાથી વિસ્ફોટના અવાજો આપણા સુધી પહોંચતા નથી અને આપણે સલામત રીતે પૃથ્વી પર જીવીએ છીએ. 

કૃષ્ણવિવર બ્લેક હોલ એ જબ્બર તારાનો અંત છે. તેમાંથી પ્રકાશ પણ બહાર નીકળી શકતો નથી, કારણ કે તેના પર પલાયનગતિ પ્રકાશની ગતિ છે. તે સતત સંકોચાતું જતું અંતરિક્ષ બિન્દુ અને તેમાં ગયેલી વસ્તું હરહંમેશ માટે અદૃશ્ય બને છે. તે હોલ ઈન હેવન્સ છે. તેની આજુબાજુ પદાર્થનું વલય બની રહે છે જે પદાર્થ તેમાં હોમાવાનો હોય છે. 

આ પદાર્થના વલયમાંથી શક્તિશાળી એક્સરે નીકળે છે, કારણ કે પદાર્થ બ્લેક હોલમાં પડતાં પહેલાં તેનો ઘણો ભાગ ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. બ્લેક હોલમાંથી જે બહાર નીકળે છે તે તેની ફરતેના અંતરિક્ષમાંથી બહાર નીકળે છે.

હાલમાં વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે બ્લેક હોલમાંથી સંગીત પણ રેલાય છે. આ સંગીત જોકે બહું ધીમું છે. માટે અત્યાર સુધી શોધાયું નહોતું. વિશ્ર્વમાં સંગીતના રાગ છેડનાર વસ્તુઓમાં હવે બ્લેક હોલનું નામ પણ સામેલ થયું છે. જેમ આપણામાં સૂર્ય પણ સંગીત રેડે છે અને તારાની ટિમટિમાહટમાંથી પણ સંગીત રેલાતું મહેસૂસ થાય છે. જીવતા કે મરેલા તારામાંથી નીકળતા સંગીતને સાંભળવા કાન સરવા રાખવા પડે. રપ કરોડ પ્રકાશવર્ષ દૂર આવેલા યયાતિ મંદાકિનીના ગુચ્છમાં રહેલા એક બ્લેક હોલમાંથી રેલાતા સૂર ખગોળવિજ્ઞાનીઓએ સાંભળ્યા છે અને તેથી તેઓ આનંદિત થઈ ઊઠ્યા છે. સંગીતનું આ નવું વાદ્ય વિશ્ર્વમાં નજરે ચઢ્યું છે. વિજ્ઞાનીઓ હવે તેના નવા નવા તાર છેડતા રહીને આ સંગીતનો સ્વાદ ચાખશે.

તમામ વિકલ્પો ખૂટી પડ્યા પછી જ માણસ બધાની સાથે સારી રીતે વર્તવાનું શરૂ કરે છે -- ગુડ મોર્નિંગ - સૌરભ શાહ

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=141182

વિસંવાદ માણસનો મૂળભૂત સ્વભાવ છે. પ્રકૃતિની પ્રતિકૂળતાઓ એણે આદમના જમાનાથી સહન કરી છે. કુદરત સાથે એને ક્યારેય બન્યું નથી. કુદરતે સર્જેલા કોઈ જીવ સાથે એને ક્યારેય બન્યું નથી. બીજા માણસ સાથે એને બન્યું નથી. અને મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં તો, માણસને એની પોતાની સાથે પણ બન્યું નથી.

સંવાદિતા આપોઆપ નથી સર્જાતી. સખત મહેનત કરવી પડે છે, મોટાં મોટાં ઘર્ષણોનો સામનો કરવો પડે છે. ચારેકોરની બેસૂરી દુનિયાને સૂરમાં લાવતાં લાવતાં નાકે દમ આવી જતો હોય છે.

કુદરતની મહેરબાની એ ખૂબ પ્રિય શબ્દપ્રયોગ છે લેખકોનો, પ્રવચનકારોનો, સાધુસંતોનો, કુદરતે ક્યારેય કોઈ મહેરબાની નથી કરી માણસ પર, કુદરતે ક્યારેય માણસનું બગાડવાના આશયથી પણ કોઈ પ્રવૃત્તિ નથી કરી. કુદરતને કારણે માણસનું સુધર્યું કે બગડયું હોય તો તે અનુક્રમે માણસની મહેનતને કારણે કે પછી માણસની આળસ/ અણઆવડત/ અભાવભરી પરિસ્થિતિને કારણે.

કુદરતનાં પાંચ મૂળભૂત તત્ત્વોને પંચ મહાભૂત બનાવ્યાં માણસની દૃષ્ટિએ. આ પાંચેપાંચ તત્ત્વોને તાબામાં લેવામાં નિષ્ફળ ગયેલા માણસે સર્જનના સિક્કાની પાછલી બાજુ નામે તબાહી પણ જોઈ છે. પૂર, વાવાઝોડું, ધરતીકંપ કે આગ જેવી મહા આફતોથી બચવા માણસે કુદરતને નાથવાનું શરૂ કર્યું, પણ દર વખતે એને સફળતા મળતી નથી, મળી શકે પણ નહીં. કારણ કે આ દુનિયાનું વજૂદ હાર્મનીને કારણે નહીં ડિસહાર્મનીને કારણે છે, સંવાદિતા નહીં પણ વિસંવાદિતાના આધારે દુનિયા ટકી રહી છે.

કુદરતનું રૌદ્ર સ્વરૂપ અનુભવીને માણસ હંમેશાં સજાગ રહેતાં શીખી ગયો છે. કુદરતની થપાટો ઝીલને એ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાના અનેક નુસખાઓ શોધતો રહ્યો છે. ગરમીની સામે ઍરકન્ડિશનર અને ઠંડીની સામે હીટર શોધવાની માથાઝીંક માણસે ક્યારેય ન કરી હોત, જો કુદરત એની સાથે હળીમળીને રહેતી હોત તો. સંઘર્ષ અને વિસંવાદિતા વિના દુનિયાની પ્રગતિ અશક્ય છે. કવિઓ ભલે હળીમળીને રહેવાની અને માનવીમાંથી વિશ્ર્વમાનવી બનવાની વાત કરે. આજની તારીખે બીજું કંઈ નહીં તો, વિશ્ર્વના તમામે તમામ દેશોના વિઝા મેળવવાની તો કોશિશ કરી જુઓ, પછી વિશ્ર્વમાનવી બનવાની વાત કરીએ. કવિતાની જ પંક્તિનો આધાર લેવો હોય તો હું કવિ ડૉ. મુકુલ ચૉક્સીને ટાંકવાનું પસંદ કરીશ:

હું વિષના વાતાવરણ વચ્ચે પાંગરીશ સદા

ને પ્રાણવાયુની ટાંકીમાં આપઘાત કરીશ

માણસ જેમ કુદરતની સાથે સખણો રહી શકતો નથી એમ બીજા માણસો સાથે પણ સીધો રહીને જીવી શકતો નથી. કુદરત સામે તમારે કશું જ ન કરવું હોય તો તમારે ચોમાસામાં છાપરા વગર ખુલ્લામાં સૂવું જોઈએ, ધોમધખતા તડકામાં ખુલ્લા પગે ને ઉઘાડે માથે રહેવું જોઈએ અને કડકડતી ઠંડીમાં નિર્વસ્ત્ર બનીને ફરવું જોઈએ. ઘર, છત્રી, પગરખાં, વસ્ત્ર ઈત્યાદિ તમામ શોધ કુદરતનો પ્રતિકાર છે, કુદરતનાં કારનામાં સામે માણસનો જવાબ છે. પ્રતિકાર કર્યા વિના આગળ વધવું તો ઠીક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું પણ અશક્ય છે.

કુદરતની જેમ માણસને બીજાં પ્રાણીઓ પણ નડે છે, ને એમાંય માણસ નામનું પ્રાણી ખાસ નડે છે. અન્ય પ્રાણીઓનું તો ઠીક, એમને એ પાંજરામાં પૂરી શકે છે પણ બીજા માણસોને એ પાંજરામાં પૂરી શકતો નથી. જો એવું થતું હોત તો દરેક મોટા શહેરમાં પ્રાણીબાગ જોવા મળે છે એ રીતે જૈનોની વગ ધરાવતાં શહેરોમાં વૈષ્ણવબાગ અને વૈષ્ણવોની બહુમતી ધરાવતા વિસ્તારોમાં જૈનબાગ જોવા મળતા હોત.

એક માણસ બીજા માણસની સાથે હળીમળીને રહી શકે એવી એની પ્રકૃતિ જ નથી. ઝઘડવું એ એનો મૂળભૂત સ્વભાવ છે. ઝઘડો કરીને જ એ પોતાની મહત્તા બીજા પર સ્થાપી શકે છે અને પોતાની મહત્તા ન સ્થપાય ત્યાં સુધી એને જીવવું નિરર્થક લાગે છે, પોતાની જાત માટેનો અહોભાવ ઓછો થઈ જતો હોય એવું લાગે છે. સેલ્ફ એસ્ટીમ જાળવવા માણસે માત્ર બીજાઓની આગળ જ નહીં, પોતાની જાત સમક્ષ પણ પોતાની મહત્તા પુરવાર કરવાની હોય છે, અને એ કામ એણે બીજાઓની સાથે સંઘર્ષમાં ઊતરીને જ કરવું પડે. એની પોતાની ઈચ્છા ન હોય તો બીજાઓ એને રણમેદાનમાં લઈ આવે. લડવું તો પડે જ. ભગવદ્ ગીતામાં કૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું: મામનુસ્મર યુદ્ધસ્ય. મારું સ્મરણ કર, (અને) યુદ્ધ કર. લડવું તો પડે જ. ભગવાનનું નામ લઈને બેસી રહેવાથી કંઈ ન વળે.

માણસને માથે શિંગડાં હોત તો એના માટે કામ આસાન થઈ ગયું હોત, લડવા માટે એને જીભનો ઉપયોગ કરવાની ભાગ્યે જ જરૂર પડતી હોત. માથું પિસ્તાલીસ ડિગ્રીએ નમાવ્યું અને ફૂંફાડો મારીને ચાર ડગલાં દોડ્યા કે કામ પત્યું. પણ કમનસીબે જિંદગી એટલી આસાન નથી. શિંગડાના અભાવે જીભથી ચલાવી લેવું પડે છે.

કોઈપણ માણસ ક્યારેય નમ્ર હોતો નથી. કોઈ પણ માણસ ક્યારેય તમને ઉપયોગી થવા કે તમારી મદદ કરવા તત્પર નથી હોતો. એ પોતાનું સાચવે કે પછી તમને મદદ કરવા આવે? તમારે વિચારવું જોઈએ. કોઈ પણ માણસ પોતાનો સ્વાર્થ ન હોય ત્યાં સુધી બીજાના ભલા વિશે વિચારતો નથી. એ સ્વાર્થ નિજાનંદનો હોઈ શકે. કબૂલ. પણ સ્વાર્થ એ સ્વાર્થ.

માણસનો સ્વભાવ ઝઘડાળુ છે. મોટા સ્તરે એ પાડોશી રાષ્ટ્રને ગાળો આપે છે અને નાનામાં નાના સ્તરે સગા ભાઈ સાથે બાખડે છે. વચ્ચેના સ્તરોમાં પરભાષી, પરધર્મી અને પરજ્ઞાતીલા આવી જાય. માણસ ક્યારેય સોશ્યલ ઍનિમલ નહોતો, સામાજિક પ્રાણી બનવાની 

એને ફરજ પડી છે, કહો કે એના કરતાં જોરાવર એવા બીજા માણસોએ એને સમૂહમાં રહેવાની ફરજ પાડી છે. એ હવે એકલો રહેતાં ડરે છે. ડરવું જ પડે. નહીં તો પેલા જોરાવરો એને ફોલી ખાય.

માણસ નામનું મૉડલ બીજાઓ સાથે હળીમળીને રહેવા સર્જાયું જ નથી. ટીવી પાસે તમે માઈક્રોવેવ અવનનું કામ કેવી રીતે લઈ શકો? અહમ્ માણસના અસ્તિત્વનું કેન્દ્રસ્થાન છે, બીજ છે. એ આત્મકેન્દ્રી જ હોવાનો. બીજાઓની એને ભાગ્યે જ પડી હોય. પોતાની જીદ ચાલે એમ હોય ત્યાં સુધી એ બીજાની પરવા કરતો નથી. પણ કમનસીબે એની જીદ બધે ચાલતી નથી. એને જેવું વિશ્ર્વ જોઈએ છે એવું એ બનાવી શકતો નથી. ક્યારેક એને ભ્રમ થાય છે કે બીજાઓ સાથે હળીમળીને રહેવાથી એમનો સાથસહકાર મળી જશે અને પોતાની કલ્પના મુજબનું વિશ્ર્વ એ બનાવી શકશે.

એનો આ ભ્રમ લાંબું ટકતો નથી. લોકો એને એની કલ્પના મુજબનું વિશ્ર્વ નહીં રચવા દે. કારણ સીધું છે. બીજાઓ પોતાની કલ્પના મુજબની દુનિયા બનાવવા માગે છે. ક્યારેક તમારી અને એમની કલ્પનાઓ એકમેકને મળતી આવતી હશે તો પણ તેઓ વિચારશે કે તમે પહેલાં તમારી કલ્પના રજૂ કરી, હવે તમને ટેકો આપું તો હું તમારી પાછળ પાછળ ચાલનારો કહેવાઉં એટલે હવે હું તમારો વિરોધી.

માણસે સારા બનવું પડે છે, બીજા સાથે સારી રીતે રહેવું પડે છે એનું એકમાત્ર કારણ છે કે એવું કર્યા વિના એનો કોઈ છૂટકો નથી. દુનિયામાં રહેવું હશે તો એણે પોતાના સ્વ-ભાવના ટુકડાઓ કાપી કાપીને બીજાઓને ખવડાવી દેવા પડશે, કેશવાળી વિનાના સિંહ બની જવું પડશે. આ જગતમાં સૌથી સુખી માણસ કયો? એ જે બીજાઓની સાથે મનફાવે તે રીતે વર્તી શકે, એવું વર્તન એને પોસાઈ શકે અને જો ક્યારેક એવા વર્તનની કિંમત ચૂકવવાની આવે તો હસતાં હસતાં ચૂકવી શકે.

પોતાની કોઈ જ મજબૂરી ન હોવા છતાં બધાની સાથે સારી રીતે વર્તતો એક જ માણસ આ જગતમાં હતો, એના પહેલાં કોઈ નહોતું અને એની પછવાડે એવો કોઈ વૈષ્ણવજન પાક્યો નથી. એના નામનો ફોડ શું પાડવો? તમે સૌ એને ગજવામાં ઘાલીને ફરો છો.

આજનો વિચાર

નર્કમાં જવાનો રસ્તો ક્રિયાવિશેષણોથી છવાયેલો છે.

- સ્ટીવન કિંગ (ગઈ કાલે આ મહાન અમેરિકન લેખકની ૬૭મી વર્ષગાંઠ હતી)

એક મિનિટ!

આ વૉટ્સઍપના ચક્કરમાં દિમાગના નટબોલ્ટ ઢીલા થઈ ગયા છે...

એક સેક્ધડમાં મિજાજે શાયરાના થઈ જાય છે અને બીજી જ સેક્ધડે દેશભક્તિનો જુવાળ પ્રગટે છે.

એ પછી તરત સની લિયોન આવીને બોડીમાં કેમિકલ લોચા ઍક્ટિવેટ કરી નાખે છે.

ત્યાં જ અચાનક કોઈ ભગવાન બુદ્ધ અને વિવેકાનંદનાં સુવાક્યો મોકલીને મૂડની વાટ લગાડી નાખે છે.

એ પછી કોઈ દુખી આત્મા પત્ની વિશેના જોક્સ પર જોક્સ મોકલીને પોતાની મર્દાનગી સાબિત કરવાની કોશિશ કરે છે.

અને હવે જ્યારે થોડી શાંતિ મળી રહી છે એવું લાગે ને કોઈનો ડરાવી નાખે એવો ફૉરવર્ડ સાંઈબાબાને નામે આવે છે કે આ દસ જણને મોકલશો તો લૉટરી લાગશે નહીં તો સત્યનાશ થઈ જશે તમારું.

આ પછી દિમાગનું દહીંવડું ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ ક્વિઝ લઈને આવે છે.

માણસનું આટલું ઝડપી હૃદયપરિવર્તન તો માત્ર વૉટ્સઍપ પર જ થઈ શકે છે.

(વૉટ્સએપ પર ફરતું).

રાત્રિ આકાશનું ઝગમગ સૌંદર્ય -- બ્રહ્માંડ દર્શન - ડો. જે. જે. રાવલ

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=78046

રાત્રિ આકાશના વિખ્યાત પ્રકાશિત તારાને ઓળખો તો બારે મહિનાનું આકાશ આત્મસાત્ થઈ શકે


કૃત્તિકા નક્ષત્ર વૃષભ રાશિમાં છે. નરી આંખે તેમાં ૭ તારા ગણી શકાય છે. તેથી તેને seven sisters પણ કહે છે. અંગ્રેજીમાં Pleides કહે છે. રાત્રિ આકાશમાં તે જ્યારે હોય ત્યારે તારાના ઢૂમલાના રૂપમાં દેખાય છે. સ્વચ્છ રાત્રિ આકાશમાં તેની શોભા અનેરી હોય છે. તે વૃષભ રાશિને ઓળખવામાં મદદ કરે છે. જે મહિનાની પૂર્ણિમાએ ચંદ્ર કૃત્તિકા નક્ષત્રની નજીક હોય તેને આપણા પૂર્વજોએ કારતક મહિનો કહ્યો છે. કારતક મહિનામાં કૃત્તિકા રાજ કરે છે, તે કારતક મહિનાની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. તે કારતક મહિનાની પૂર્ણિમાએ પૂર્વ આકાશમાં ચંદ્ર સાથે ઉદય પામે છે. પ્રાચીન સમયમાં મહિનો પૂર્ણિમાના પછીના દિવસે શરૂ થતો. પૃથ્વીની પરાંચન ગતિને લીધે રાશિચક્ર પશ્ર્ચિમ તરફ સરકે છે તેથી સૌરવર્ષ અને ઋતુચક્રનો મેળ બેસાડવા વરાહમિહીરે મહિનાને ૧૫ દિવસ કુદાવી અમાસના બીજા દિવસે પ્રારંભ કરવાનું શરૂ કર્યંુ. હજુ પણ ઉત્તર પ્રદેશમાં મહિનાનો પ્રારંભ પૂર્ણિમાના પછીના દિવસે થાય છે.

કૃત્તિકાના તારા તાજા જન્મેલા બાળ તારા છે. તેની વય માત્ર દસ કરોડ વર્ષની છે, જ્યારે આપણા સૂર્યની વય તેના કરતાં પચાસગણી વધારે છે- એટલે કે ૫૦૦ કરોડ વર્ષ છે. હાલમાં પણ આપણે કૃત્તિકાના તારાની ફરતે વાયુના ઘેઘૂર વાદળો જોઈ શકીએ છીએ. જેમાંથી એ તારા જન્મ્યા છે. વાદળોથી વીંટળાયેલા કૃત્તિકાના બાળ તારા જાણે વાદળોરૂપી બાળોતીયામાં વીંટળાયેલા હોય તેમ લાગે છે. મોટા મોટા દૂરબીનમાંથી જોઈએ તો કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં છ કે સાત નહીં પણ ૪૦૦ તારા દેખાય છે. મહાભારતના યુદ્ધ વખતે વસંતસંપાત કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં થતો. વસંતસંપાતના દિને રાત-દિવસ સરખા હોય છે.

કૃત્તિકાની નજીકમાં લાલ રોહિણી નામનો તારો છે. તે અંગ્રેજી આકાર V ના એક પાંખડામાં પર છે અને વૃષભની આંખ પર છે. જાણે કે વૃષભ તેની આંખથી આપણી સમક્ષ જુએ છે અને ભૂરાટો થઈને આપણી ઉપર કૂદવાની તૈયારીમાં હોય. રોહિણી વિરાટ લાલ તારો છે. વિરાટ લાલ તારા વૃદ્ધ તારા છે. તે તેમના મૃત્યુના આરે છે. તેના ગર્ભ ભાગમાં હાઈડ્રોજન વાયુરૂપી ઇંધણ લગભગ ખતમ થઈ ગયું હોય છે.

વૃષભ (Taurus)ની બાજુમાં અગ્નિ દિશામાં વિશાળ મૃગન ક્ષત્ર છે. મૃગ નક્ષત્રને વેદો સાથે સંબંધ છે, જ્યારે વેદો લખાયા ત્યારે વસંતસંપાત મૃગન ક્ષત્રમાં થતો હતો. ઋગ્વેદમાં મૃગન ક્ષત્ર વિષે પ્રચૂર પ્રમાણમાં વર્ણન છે. કથા એવી છે કે મૃગલારૂપી પ્રજાપતિ વૃષભ રાશિ સ્થિત તેની જ પુત્રી રોહિણીને પરણવા આગળ ધપે છે. પ્રજાપતિનું આ અયોગ્ય વર્તન જોઈને શંકર ભગવાન ક્રોધિત થઈને તેનો વધ કરવા તેની પાછળ પાછળ દોડે છે તે જ વ્યાધનો તારો. હકીકતમાં મૃગ નક્ષત્રમાંનો વસંતસંપાત રોહિણી તરફ ગતિ કરતો જોઈ, તે વખતના વિદ્વાનોને ખબર પડતી ન હતી કે એ શું થઈ રહ્યું છે, તેથી તેઓએ આવી કથા ઘડી કાઢી.

મૃગ નક્ષત્રમાં ચાર તારા ચતુષ્કોણ બનાવે છે. જેમાં પ્રકાશિત લાલ તારો જે રોહિણી તરફ છે તે ભરત છે. તે વિરાટ લાલ તારો છે. તે આપણાથી ૬૪૦ પ્રકાશ વર્ષ દૂર છે. ખગોળ વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે ભરત તારાનો વિસ્ફોટ થઈ ગયો છે જે આપણને હજુ સુધી અકબંધ દેખાય છે, કારણ કે તેના વિસ્ફોટની માહિતી હજુ સુધી આપણા સુધી પહોંચી નથી. ભરત તારાની સામે વિકર્ણમાં સફેદ પ્રકાશિત તારો છે જે રાજન્ય અથવા બાણરજ તરીકે ઓળખાય છે. તેની સપાટીનું ઉષ્ણતામાન લગભગ ૧૬૦૦૦ અંશ સેસ્લિઅસ છે, જ્યારે લાલ વિરાટ તારાની સપાટીનું ઉષ્ણમાન ૩૦૦૦ અંશ સેલ્સીઅસ જ હોય છે. ભરત અને રાજન્ય વચ્ચે બેલાટ્રીથી અને શૈફ નામના તારા છે. મૃગ નક્ષત્રની વચ્ચે ત્રણ પ્રકાશિત તારા છે. તેનાં નામો ઉષા, અનિરુદ્ધ અને ચિત્રલેખા છે. તેની નીચે આકાશની ભવ્યતા જેવી મૃગ નિહારિકા અને અશ્ર્વમુખ નિહારિકા છે જ્યાં આજે પણ તારા જન્મ લઈ રહ્યાં છે. મૃગનક્ષત્ર ઐતિહાસિક તો છે, તે ઈતિહાસને તેનામાં સાચવી બેઠું છે, સાથે સાથે તે રાત્રિ આકાશની શોભા પણ છે. મૃગનક્ષત્ર જ્યારે આકાશમાં હોય ત્યારે બધા જ લોકોની દૃષ્ટિને તે તેના તરફ આકર્ષે છે, જ્યારે તે આકાશમાં હોય ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈ તેને ચૂકે, મિસ કરે.

મૃગન ક્ષત્રની નીચે, અગ્નિ દિશામાં, ઓખા- અનિરુદ્ધ- ચિત્રલેખા નામના એક રેખા પર આવેલા ત્રણ તારાની દિશામાં એક પ્રકાશિત તારો છે તે વ્યાધનો તારો છે. વ્યાધ તારો પૃથ્વી પરથી જોતાં સૌથી વધારે પ્રકાશિત તારો છે જે આપણાથી ૮.૭ પ્રકાશવર્ષ જ દૂર છે. વ્યાધ તારો હકીકતમાં યુગ્મતારો છે, તેનો જોડિયો તારો ચંદ્રશેખરનો શ્ર્વેતવામન (શ્ર્વેતપટુ, White Dwarf) તારો છે. તે એટલો બધો વજનદાર છે કે તેના એક ચમચીભર દ્રવ્યનું વજન દશ લાખ ગ્રામ થાય. તેમાં ઠાંસી ઠાંસીને પદાર્થ ભરેલો છે તેની પાછળનું કારણ તારામાં ઇંધણ ખૂટ્યું ત્યારે થયેલા ભયંકર ગુરુત્વાયપતન છે. વ્યાધ તારો બૃહલુબ્ધક તારકસમૂહનો સૌથી પ્રકાશિત તારો છે. તેને Big Dog મહાશ્ર્વાન પણ કહે છે. તે સ્વર્ગના દ્વારે રક્ષા કરે છે અને લાયકાત વગરના માનવીને સ્વર્ગમાં દાખલ થવા દેતો નથી. બાજુમાં તેનો જોડિયો બીજો નાનો શ્ર્વાન છે, જે દરવાજાની બીજી બાજુએ સ્વર્ગની રક્ષા કરે છે. તેનું નામ પ્રશ્ર્વા છે. પ્રશ્ર્વા લઘુલુબ્ધક તારકસમૂહનો સૌથી પ્રકાશિત તારો છે. આ બંને સ્વર્ગના શ્ર્વાનો છે. યુધિષ્ઠિર જ્યારે સદેહે સ્વર્ગમાં જતા હતા ત્યારે જે શ્ર્વાન તેની પાછળ પાછળ આવતો હતો તે આ શ્ર્વાન હતો.

વૃષભની પૂર્વમાં મિથુન રાશિ છે. મિથુનના ચાર તારા પ્રકાશિત તારા છે. બે તારા જોડકાના માથામાં છે અને બે તારા જોડકાના પગમાં છે. મિથુનના પગમાં રહેલા તારા કક્ષ અને પ્લવ છે. તેને આર્દ્રા નક્ષત્ર પણ કહે છે. સૂર્ય જ્યારે આર્દ્રા નક્ષત્રમાં પ્રવેશે છે ત્યારે પૃથ્વીના ઉત્તરગોવાર્ધમાં વર્ષા ઋતુ શરૂ થાય છે. કક્ષ અને પ્લવ તારાને કોઈ પુરુષ અને પ્રકૃતિ કહે છે, તો કોઈ રામ-લક્ષ્મણ કહે છે, તો કોઈ લવ-કુશ પણ કહે છે. મિથુન રાશિના આ બે તારા અને પ્રશ્ર્વા અને તેની નજીકનો તારો સ્વર્ગના દરવાજાના ચાર થાંભલા છે, બે થાંભલા એક બાજુએ અને બીજા બે થાંભલા બીજી બાજુએ. મિથુન રાશિના બે તારા સ્વર્ગના દરવાજાના બે થાંભલા પ્રદર્શિત કરે છે, જ્યારે પ્રશ્ર્વા અને તેની નજીકનો ઝાંખો તારો સ્વર્ગના દરવાજાના બીજા બે થાંભલા પ્રદર્શિત કરે છે. તેને Gateway of Heavens કહે છે. સૂર્ય- ચંદ્ર અને બધાં જ ગ્રહોને તેની આકાશની પરિક્રમા દરમિયાન આ દરવાજામાંથી પસાર થવું જ પડે છે.

મિથુન રાશિમાં એક ભાગ તરીકે પુનર્વસુ નક્ષત્ર છે. પુનર્વસુ નક્ષત્રની અધિષ્ઠાત્રી દેવી અદિતી છે. ૮૦૦૦ વર્ષ પહેલા પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં વસંતસંપાત થતો. દુનિયાનું પ્રથમ કેલેન્ડર અદિતીથી શરૂ થયેલું કેલેન્ડર હતું. અદિતીને બે મુખ છે. આગળના મુખે તે વર્ષના પ્રારંભમાં નૈવેદ્ય લે છે અને પાછળના મુખે તે વર્ષના અંતે નૈવેદ્ય લે છે.