Monday, April 6, 2020

સમયના દર્પણમાં બ્રહ્માંડ --- ડૉ. જે. જે. રાવલ

સમયના દર્પણમાં બ્રહ્માંડ
પ્રાચીન ભારતીય મનીષીઓને સૂર્ય-ચંદ્રની ગતિવિધનું અગાધ જ્ઞાન હતું 
પુષ્પક વિમાનની કથા કાલ્પનિક હોય તો પણ મહાન છે
સમય જ ઊર્જા, બ્રહ્મન અને અંતરીક્ષ છે

આપણને કોઇ પૂછે નહીં કે સમય શું છે, ત્યાં સુધી આપણે માનીએ કે સમય વિષે આપણે બધું જ જાણીએ છીએ. જ્યારે આપણને કોઇ સમય વિશે પૂછે કે સમય શું છે ત્યારે આપણને ખબર પડે કે સમય વિશે આપણે કશું જાણતા નથી. આપણી ત્યારે બોલતી જ બંધ થઇ જાય જેમ આપણને ખબર નથી કે મરઘી પહેલી કે ઇંડું પહેલું તેવી રીતે હજુ પણ આપણને ખબર નથી કે સમય ફેરફારો કરે છે કે ફેરફારો સમય માપે છે. બધા માને છે કે સમય ફેરફાર કરે છે, કારણ કે આપણે નાના હોઇએ, મોટા થઇએ અને છેવટે વૃદ્ધ થઇએ. આ પરથી આપણે માનીએ કે સમય ફેરફાર કરે છે. પણ એવા માણસો મેં જોયા છે જેઓ ૭૫ વર્ષના હોય પણ એકપણ વાળ તેમનો સફેદ ન થયો હોય, બધા જ દાંત હોય અને યુવાન જેટલી સ્ફૂર્તિ હોય. એવી મહિલાઓ-માનુનીને મેં જોઇ છે જે હોય ૫૫ વર્ષની પણ લાગે ૨૨ વર્ષની, ૨૫ વર્ષની પણ નહીં. ત્યારે લાગે કે આ બધા દાખલામાં સમય ફેરફાર કરી શક્યો નથી. તો બીજે છેડે ૩૦ વર્ષના યુવાનના બધા જ વાળ સફેદ થઇ ગયા હોય અને તે પણ સ્ફૂર્તિ વગરનો વૃદ્ધ લાગે.

બીજી બાજુ જો ફેરફાર થાય તો જ આપણને ખબર પડે કે સમય પસાર થાય છે. ઘડિયાળનું લોલક કે ટિક ટિક તમને ફેરફારનો નિર્દેશ કરે છે. તેમ છતાં આ માત્ર સ્કીમ હોય તેમ લાગે છે. પાણી વહે છે, પવન વહે છે માટે આપણે માનવા લાગ્યા કે સમય પણ વહે છે. જળઘટિકાયંત્રમાંથી બીજા પાત્રમાં ટપક ટપક પાણી પડે અથવા એકધારું પાણી પડે તે દ્વારા આપણે સમયને માપવાનું શરૂ કર્યું. સન-ડાયલ, સૂર્યઘટિકા યંત્ર કે રેતીઘટિકાયંત્રથી સમયમાપન શરૂ કર્યું.

મૂળભૂત પ્રશ્ર્ન એ છે કે સમયનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?

પુરાતન માનવીની કલ્પના કરો. સવાર થાય એટલે સૂર્યોદય થાય. ગરમી લાગવા મંડે, પુરાતન માનવી જાગી જાય. આખો દિવસ રખડ્યા કરે. સાંજે સૂર્યાસ્ત થાય અને બધે જ અંધારું છવાઇ જાય. ત્યારે દીવા-ફાનસ-લાઇટ તો હતાં નહીં. તારા ઝગમગવા લાગે, ચંદ્ર આકાશમાં દેખાય. વળી પાછો રાત પછી સૂર્યોદય થાય. પણ તેને આ બાબતે કાંઇ ખબર પડતી નહીં. પણ રાતે પ્રથમા, દ્વિતીયા, તૃતીયા, ચતુર્થીનો ચંદ્ર જોવે અને તેના દર્શન કરે. પછી અષ્ટમીનો અર્ધચંદ્ર થાય. આમ ને આમ ચંદ્ર વધતો જાય. પછી પૂર્ણિમાનો પૂર્ણચંદ્ર આકાશમાં દેખાય. આમ પ્રથમાથી અષ્ટમી અને અષ્ટમીથી પૂર્ણિમા એમ બે સ્પષ્ટભાગ પડી ગયા જેને આપણે સુદ કે શુક્લપક્ષ કહીએ છીએ. કૃષ્ણ પક્ષમાં આનાથી ઊલટું થાય અને બીજા બે ભાગ થાય. છેવટે અમાસને દિને ચંદ્ર ગાયબ થઇ જાય. આ જ તે કૃષ્ણપક્ષ અને તેના બે ભાગ. ચંદ્રની આ કળાએ તેને સમય ગણવાનો વિચાર આપ્યો. જોકે તેની પાસે ત્યારે ન હતી નંબર સિસ્ટમ, ન હતી ઘડિયાળ કે કેલેન્ડર. દિવસ અને રાત સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા તેની પ્રથમ ઘડિયાળ બની. પણ જ્યારે પૈડાની-ચક્રની શોધ થઇ ત્યારે તેને ખબર પડી કે ચક્ર ઉપરનું એક બિન્દુ ફરીને તેની પ્રથમ સ્થિતિમાં આવે છે, ત્યારે પૂનમથી પૂનમ કે અમાસથી અમાસના ચક્રની ખબર પડી. તેને એણે મહિનો કહ્યો, જેના ૨૭, ૨૮ કે ૩૦ દિવસ છે. તારાના સંદર્ભે ચંદ્રનો મહિનો ૨૭.૫ દિવસનો છે અને પૂનમથી પૂનમના સંદર્ભે ચંદ્રનો મહિનો ૨૯.૫ દિવસનો છે. પણ આપણને પૂર્ણ દિવસ લેવા પડે માટે મહિનો ૩૦ દિવસનો થયો. આમ ૩૦ દિવસનો મહિનો અસ્તિત્વમાં આવ્યો.

ભારતીય મનીષીઓએ નિરીક્ષણ કર્યું કે ચંદ્ર દરરોજ તારામંડળને બદલે છે, ૨૭ દિવસમાં તે ૨૭ તારામંડળમાંથી પસાર થાય છે. તેમને તેમણે નક્ષત્રો કહ્યાં. આમ ૨૭ નક્ષત્રો બન્યાં પણ ૮૦૦૦ વર્ષ પહેલાં અભિજિત નામનું ૨૮મું નક્ષત્ર હતું જે ખૂબ દૂર હોવા છતાં પણ તે એક જ એવું નક્ષત્ર હતું જે વસંતસંપાતનું નિર્દેશન કરતું હતું. આ અભિજિત નક્ષત્ર દર ૨૫૮૦૦ વર્ષે નક્ષત્ર બને છે.

આરબો રણમાં મુસાફરી કરતા ત્યારે દિવસે ધગધગતા તાપમાં મુસાફરી કરી શકે નહીં માટે તેઓ દિવસે તંબુ તાણી આરામ કરતા અને રાતે મુસાફરી કરતા. રાતે મુસાફરી કરતાં દિશા જાણવા તેમનું ધ્યાન રાત્રિઆકાશમાં જ રહેતું. તેઓ ત્યારે ચંદ્રને, તારાને અને ધ્રુવતારાને જોતા રહેતા. તેમણે જોયું કે ચંદ્ર દર રાતે નક્ષત્ર બદલે છે. માટે તેઓ માનતા કે ચંદ્ર દિવસે મુસાફરી કરે છે, અને રાતે તંબુરૂપી નક્ષત્રમાં આરામ કરે છે. આરબો પોતે દિવસે તંબુમાં આરામ કરતાં અને રાતે મુસાફરી કરતા.

ભારતીય ખગોળવિદોએ ચંદ્રની આ ૨૭ નક્ષત્રો વચ્ચેથી મુસાફરીને આત્મસાત્ કરવા આ ૨૭ નક્ષત્રોને ચંદ્રની ૨૭ પત્નીઓની કલ્પના કરી હતી.

ભારતીય મનીષીઓ કે દુનિયાના કોઇ પણ વિદ્વાનોની એક મહત્ત્વની પ્રવૃત્તિ-ક્રિયા-ફરજ દિવસ-રાત આકાશનો અભ્યાસ કરવાની હતી. તેઓએ જોયું કે સૂર્ય એક રાશિમાં હોય પછી જ્યારે ચંદ્ર આકાશમાં પૂનમથી પૂનમ એક ચક્કર મારી લે ત્યારે સૂર્ય એક તારામંડળમાંથી પસાર થતો, તેને તેમણે રાશિ કહી. તેઓએ એ પણ જોયું કે ચંદ્ર જ્યારે પૂનમથી પૂનમ કે અમાસથી અમાસ બાર ચક્કર લગાવી રહે છે ત્યારે સૂર્ય બાર રાશિઓમાંથી પસાર થઇ વળી પાછો તેની પ્રથમ રાશિમાં આવે છે. આમ વર્ષના ૧૨ મહિના થયાં. મહિનાના બે ભાગ કૃષ્ણપક્ષ અને શુક્લપક્ષ થયા અને દરેક પક્ષના વળી પાછા પ્રથમાથી અષ્ટમી અને અષ્ટમીથી પૂનમ કે અમાસ એમ બે ભાગ થયા. મહિનાના કુલ ચાર ભાગ થયા.

પ્રાચીન ભારતીય કે ગ્રીક ખગોળવિદોએ જોયું કે રાત્રિ દરમિયાન એક પછી એક એમ ૧૨ પ્રકાશિત તારા લગભગ સમયના સરખા ભાગે ઉદય પામે છે. આ પ્રમાણે રાત્રિના ૧૨ ભાગ થયા. તેવી જ રીતે દિવસના ૧૨ ભાગ થયા. આમ ૨૪ કલાકનો દિવસ થયો.

૮૦૦૦ વર્ષ પહેલાં ભારતીય કેલેન્ડર અસ્તિત્વમાં આવ્યું તેને અદિતિ કેલેન્ડર કહે છે. એ વખતે વસંતસંપાતબિન્દુ મિથુન રાશિના પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં હતું. વસંતસંપાતબિન્દુના દિવસે, દિવસ અને રાત બંને ૧૨-૧૨ કલાકના હોય છે. તે દિવસે સૂર્ય બરાબર પૂર્વ દિશામાં ઉદય પામે છે. પછીના દિવસોમાં સૂર્ય ઉત્તર દિશાની અલગ અલગ જગ્યાએ ઉદય પામે છે. ત્રણ મહિના પછી તે ઉત્તરમાં હોય છે અને કર્ક રાશિમાં રહે છે, પછી તે વળી પાછો દક્ષિણ તરફ આવતો જાય છે. ત્રણ મહિના પછીના આ દિવસને સૂર્યનું દક્ષિણાયન ગમન કહે છે. સૂર્ય જ્યારે ઉત્તર તરફ આગળ વધતો જાય છે, તેમ તેમ દિવસ લાંબો અને લાંબો થતો જાય છે. ત્રણ મહિના પછી તે સૌથી લાંબો દિવસ અને સૌથી ટૂંકી રાત થાય છે. ત્યારે તે કર્ક રાશિમાં રહે છે અને પછીના દિવસે દક્ષિણ તરફ આવતો જાય છે. સૂર્ય ત્યાર પછીના ત્રણ મહિના રહે છે તો આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધમાં પણ તેની ચાલ દક્ષિણ તરફી હોય છે. સૂર્ય જ્યારે કર્ક રાશિમાં હોય છે ત્યારે તેને સંલગ્ન પૃથ્વી પરના અક્ષાંશને કર્કવૃત્ત કહે છે.

વસંતસંપાતના દિવસથી પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધ પર વસંતઋતુ બેસે છે. ત્રણ મહિના પછી દક્ષિણાયનના દિવસથી ઉનાળો શરૂ થાય છે, અને પછી ત્રણ મહિને પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધ પર વર્ષાઋતુ બેસે છે. અને જ્યારે વળી પાછા દિવસ અને રાત બાર-બાર કલાકના થાય છે ત્યારે શરદસંપાત થાય છે. ત્યારે પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધ પર શરદઋતુ બેસે છે.

શરદસંપાત પછી સૂર્ય છ મહિના આકાશના દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વિચરે છે. વસંતસંપાત પછી તે ત્રણ મહિના આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધ પર ઉપર ચઢે છે, પછી દક્ષિણાયન થાય છે અને પછી સૂર્ય ત્રણ મહિના આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધમાં નીચે ઊતરે છે. શરદસંપાત થાય છે અને પછી સૂર્ય છ મહિના આકાશના દક્ષિણગોળાર્ધ પર વિચરે છે. તે ત્રણ મહિના આકાશના દક્ષિણગોળાર્ધ પર ઊંચે અને ઊંચે ચઢતો જાય છે, આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધના સંદર્ભે સૂર્ય નીચે અને નીચે ઊતરતો જાય છે. પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધ પર શિયાળો બેસે છે અને પૃથ્વીના દક્ષિણગોળાર્ધ પર ઉનાળો હોય છે. પછી તે આકાશના દક્ષિણગોળાર્ધના ઊંચામાં ઊંચા બિન્દુએ અને આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધના સંદર્ભે તે નીચામાં નીચા બિન્દુએ હોય છે. પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધમાં દિવસ ટૂંકામાં ટૂંકો અને રાત લાંબામાં લાંબી હોય છે. પૃથ્વીના દક્ષિણગોળાર્ધ પર આનાથી ઊલટું હોય છે. પછી સૂર્ય હોય છે તો આકાશના દક્ષિણગોળાર્ધમાં પણ તે ઉત્તર તરફ વિહરવાનું શરૂ કરે છે. આ વખતે તે મકર રાશિમાં હોય છે. આ સંદર્ભે પૃથ્વી પરના સંલગ્ન અક્ષાંશને મકરવૃત્ત કહે છે. આ આકાશમાં સૂર્યની ગતિ છે જેને આપણે ઋતુચક્ર કહીએ છીએ.

૮૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે જ્યારે વસંતસંપાત પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં હતું ત્યારે ભારતીય કેલેન્ડરનો પ્રારંભ થયો. પુનર્વસુ નક્ષત્રની અધિષ્ઠાત્રી દેવી અદિતિ છે. અદિતિને બે મોઢાં છે, એક આગળ અને બીજું પાછળ. તે વર્ષના પ્રારંભે પણ નૈવેદ્ય લે છે અને વર્ષના અંતે પણ નૈવેદ્ય લે છે. માટે તેને બે મોઢાં છે. આ દિવસે સૂર્ય બરાબર પૂર્વ દિશામાં આકાશના ઉત્તરગોળાર્ધમાં ઉદય પામે છે. તે ત્યાં જન્મે છે. માટે તે અદિતિનો પુત્ર ગણાય છે અને તેથી તેનું નામ આદિત્ય પડ્યું છે. અદિતિ દેવોની માતા ગણાય છે. સૂર્યના ઉત્તર વિચરણને દેવાયન કહેવાય છે, દક્ષિણના વિચરણને પિતૃઆયાન કહે છે.

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=467747

http://bombaysamachar.com/epaper/e20-1-2019/UTSAV-SUN-20-01-2019-Page-10.pdf

પ્રાચીન ભારતીય મનીષીઓને સૂર્ય-ચંદ્રની ગતિવિધનું અગાધ જ્ઞાન હતું

દુનિયાનું પ્રથમ કેલેન્ડર ૮૦૦૦ વર્ષ પહેલાંનું અદિતિ કેલેન્ડર, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના નિર્વાણ પછી થયેલું કલી કેલેન્ડર. જુલિયસ સીઝરે શરૂ કરેલું જુલિયન કેલેન્ડર. પછી ભારતનું વિક્રમ સંવતનું કેલેન્ડર પછી જુલિયન કેલેન્ડરમાં થોડો સુધારો કરીને સ્થાપિત થયેલું ક્રિશ્ર્ચિયન કેલેન્ડર જે બી.સી. અને એ.ડી. દર્શાવે છે. બી.સી. એટલે બિફોર ક્રાઇસ્ટ અને એ.ડી. એટલે આફ્ટર ડેથ ઓફ ક્રાઇસ્ટ. પછી શક સંવતનું કેલેન્ડર અને છેવટે ક્રિશ્ર્ચિયન કેલેન્ડરમાં સુધારો કરી થયેલું ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર જે ગ્રેગોરી ૧૩ના સમયમાં શુક્રવાર ૧૫ ઓક્ટોબર ૧૫૮૨ના રોજ ૧૧ દિવસ કુદાવી અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આ લગભગ શુદ્ધ જુલિયન કેલેન્ડર છે. તે હકીકતમાં ૪૦૦ વર્ષનું ચક્ર છે. એટલે કે ૧૫૮૨ થી ૧૯૮૨નું તે ચક્ર છે અને તે પછી તે બીજા ૪૦૦ વર્ષ સુધી પુનરાવર્તિત થાય છે.

જોકે દુનિયામાં ઘણાં જુદાં જુદાં કેલેન્ડરો છે જેમ કે મુસ્લિમ બિરાદરોનું હીજરી સંવત જે પયગંબર સાહેબના મૃત્યુ પછી અસ્તિત્વમાં આવ્યું. મુસ્લિમ કેલેન્ડર માત્ર ચંદ્ર કેલેન્ડર હોવાથી તે ૩૫૪ દિવસનું વર્ષવાળું તરતું કેલેન્ડર છે. તેને સૂર્ય સાથે જોડવામાં આવ્યું નથી. તેથી મોહરમ વગેરે અલગ અલગ મહિનામાં આવે છે, અને મુસ્લિમ બિરાદર વયમાં ૧૧ દિવસ મોટો થતો જાય છે. દર ત્રણ વર્ષે તે એક મહિનો વધારે મોટો થાય છે. જ્યારે ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર પ્રમાણે માનવીની વય ૩૬ વર્ષ હોય ત્યારે મુસ્લિમ બિરાદરની વય ૩૭ વર્ષ બને છે. આમ કેલેન્ડર મોટી માયા છે અને કેલેન્ડરો પર બહુ વિચાર કરીએ તો ભ્રમિત થઇ જઇએ. દુનિયામાં કેટલાંય કેલેન્ડરો ચાલે છે. આમ સમય પોતે જ ગૂંચવણભર્યો છે, તેનું માપન અને કેલેન્ડરો પણ ખૂબ જ ગૂંચવણ ભરેલાં છે. આમ લાગે કે સમયનો કોઇ અર્થ નથી. એ માત્ર સ્કીમ હોય તેમ લાગે અને જુદા જુદા દેશના જાતિના અને રાજ્યના લોકો અલગ અલગ કેલેન્ડર અનુસરે છે.

આપણે પ્લેનમાં સવારે મુસાફરી કરવાની શરૂઆત કરીએ અને આપણું પ્લેન પશ્ર્ચિમમાં જતું હોય જે દિશા સૂર્યની ગતિ કરવાની દિશા છે. તો જ્યાં સુધી સૂર્યની પશ્ર્ચિમમાં જવાની ગતિ સાથે આપણું પ્લેન ચાલે તો કદી રાત આવે જ નહીં. ધારોકે પ્લેનમાં ખૂબ જ ઇંધણ છે અને આપણું પ્લેન સૂર્યને અનુસરતું રહે અને તેમાં બાળક જન્મે તો તેને રાત શું છે, તારા, ગ્રહો, ચંદ્ર શું છે તેની કદી ખબર જ ન પડે. હવે ધારો કે રાતે ૮ વાગ્યે આપણે પ્લેન પકડીએ અને પૂર્વમાં જઇએ તો કદી દિવસ આવે જ નહીં. ધારો કે આવા પ્લેનમાં બાળક જન્મે તો તે બાળકને દિવસ શું છે, સૂર્ય શું છે તેની કદી ખબર જ ન પડે.

તમે પ્લેનમાં સિંગાપોર, જાપાન, ચીન, અમેરિકા વગેરેની મુસાફરી કરતા રહો તો તમને ખબર જ ન પડે કે હકીકતમાં કયો સાચો છે. ત્યારે તમને સમયની નિરર્થકતા સમજાય. તમને એક અઠવાડિયું અંધારી કોટડીમાં રાખવામાં આવે ત્યારે પણ તમે સમયને ગણવાનું ભૂલી જાવ. લોકો તારીખથી એટલા બધા ટેવાઇ ગયા છે કે હવે કોઇને પૂછીએ કે આજે ભારતીય મહિનો કયો છે કે તિથિ કઇ છે તો પણ કહી શકતાં નથી. સમય વિષે આપણી આ સ્થિતિ છે. પ્રાચીન સમયમાં ભારતીયો સમયને ચંદ્રની ગતિવિધિથી માપતા. સૂર્યોદય સમયે તિથિ બદલાતી. ચંદ્ર જ્યારે સૂર્યથી ૧૩ અંશ દૂર જાય ત્યારે સૂર્યોદય સમયે તિથિ બદલાતી. જો ચંદ્ર સૂર્યોદય સમયે સૂર્યથી ૧૩ અંશ દૂર ન ગયો હોય તો તિથિ બેવડાતી અને જો તે સૂર્યોદય પહેલાં સૂર્યથી ૧૩ અંશ દૂર ચાલી ગયો હોય તો તિથિનો ક્ષય થતો. સમય માપનમાં તિથિની વધઘટનો પણ સમાવેશ છે. પ્રાચીન સમયમાં લોકોને આની પાછળના કારણની ખબર ન હતી પણ નિરીક્ષણતત્મક રીતે (ઇમ્પિરીકલી - empirically) તેમને ચંદ્રની દરરોજની ગતિવિધિની ખબર હતી એટલું ચોક્કસ તેમનું દરરોજનું આકાશદર્શન હતું. હવે આપણને ખગોળશાસ્ત્રીઓએ દર્શાવ્યું છે કે ચંદ્ર પૃથ્વી ફરતે અને ગ્રહો સૂર્ય ફરતે પૂર્ણ વર્તુળમાં પરિક્રમા કરતા નથી, પણ દીર્ઘવર્તુળમાં પરિક્રમા કરે છે. તેથી તેના વર્ષ દરમિયાન ચંદ્ર પૃથ્વીથી નજીક હોય છે અને તેથી તેને જલદી પરિક્રમા કરવી પડે છે તેથી તિથિનો ક્ષય થાય છે અને જ્યારે તે પૃથ્વીથી દૂર હોય છે ત્યારે તે ધીમે ધીમે પરિક્રમા કરે છે અને તિથિ બેવડાય છે. આ જ્ઞાન પ્રાચીન મનીષીઓને નિરીક્ષણ પરથી હતું. પણ તેની પાછળના સૈદ્ધાંતિક વિજ્ઞાનની તેમને જાણ ન હતી. તે કેપ્લરે દર્શાવ્યું. તેમ છતાં ચંદ્ર શા માટે પૃથ્વીની પરિક્રમા કરે છે કે ગ્રહો શા માટે સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે તેની પાછળના સૈદ્ધાંતિક વૈજ્ઞાનિક કારણની કેપ્લરને પણ ખબર ન હતી. આ બાબત ન્યુટને ગુરુત્વાકર્ષણનો સિદ્ધાંત આપી સમજાવી.

પ્રાચીન ભારતીય મનીષીઓએ સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિવિધિના નિરીક્ષણ પરથી સૂર્યવર્ષ અને ચંદ્રવર્ષનો મેળ બેસાડવા દર ત્રણ વર્ષે અધિકમાસની સ્થાપના કરી અને તેમની ખગોળીય પ્રજ્ઞાનું આપણને દર્શન કરાવ્યું છે. તેની પાછળનું હકીકતમાં કારણ એ છે કે ચાંદ્ર મહિનો હકીકતમાં ૨૯.૫ દિવસનો છે તેથી ચાંદ્ર વર્ષ હકીકતમાં ૩૫૪ દિવસનું થાય છે, ત્યારે સૂર્ય વર્ષ ૩૬૫ દિવસનું છે. હકીકતમાં સૂર્ય વર્ષ ૩૬૫.૨૪ દિવસનું છે. આ મેળ બેસાડવા અને ઋતુચક્રને તેની જગ્યાએ રાખવા ભારતીય મનીષીઓએ અધિકમાસની સ્થાપના કરી છે. આ માટે લોકો વધારે પડાપૂછ કરે નહીં માટે તેને ભગવાન વિષ્ણુના નામે પુરુષોત્તમ મહિનો નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ મહિનામાં લોકો શાંતિથી ઇશ્ર્વરની ભક્તિ કરે છે, ભારતીય સંસ્કૃતિની કથા અને પુરાણોને સાંભળીને ભારતીયતાને તાજી કરે છે. અધિકમાસનો ઉલ્લેખ વેદોમાં છે. પુરાતનકાળથી ભારતીય મનીષીઓને નિરીક્ષણાત્મક રીતે સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિવિધિનું જ્ઞાન હતું. તેમાં પણ સૂક્ષ્મ રીતે સૂર્ય ચંદ્રની ગતિવિધિની ગણતરીનો મેળ બેસાડવા તેમણે દિવાળીના દિવસોમાં ધોકો બેસાડ્યો છે, જે તિથિની વધઘટ નથી પણ ફાજલ પડતા સમયનો મેળ છે.

ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર જોકે ઠીક ઠીક શુદ્ધ છે પણ તેમાં ભારતીયોની ઉપરોક્ત ખગોળીયજ્ઞાન અને પ્રજ્ઞા નથી. તેમાં ગમે તે રીતે થોડા ૩૦ દિવસના મહિના છે, તો થોડા ૩૧ દિવસના મહિના છે, લીપયર છે તો વળી જો સદીનું છેલ્લું વર્ષ ૪૦૦ થી ન ભગાય તો લીપયર નથી એવી ઉટપટાંગ રીતે તેઓએ સૂર્ય વર્ષ અને ચાંદ્રવર્ષનો મેળ બેસાડવા પ્રયત્નો કર્યા છે.

પ્રાચીન ભારતીય મનીષીઓએ સમય માટે સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ એકમ (યુનિટ) શોધ્યું છે, પછી સેક્ધડ, મિનિટ, કલાક, દિવસ, સપ્તાહ, પખવાડિયું, મહિનો અને વર્ષ સમયમાપનના એકમો તરીકે આવ્યાં. તેમાં વર્ષ લાંબામાં લાંબું સમયમાપનનું એકમ હતું પણ હવે પૃથ્વીની પરારાંયનગતિ ((Wobbling motion, pirecession of axis of the earth )નું ૨૫,૮૦૦ વર્ષનું સમયચક્ર, સૂર્યનું આકાશગંગા મંદાકિનીની ફરતે પરિક્રમા કરવાનું ૨૨ કરોડ વર્ષનું ચક્ર, કે સૂર્ય કલંકનું ૧૧ વર્ષનું સમયચક્ર કે સૂર્યકલંકનું પૂર્ણ મેગ્નેટિક પોલારિટીનું ૨૨ વર્ષનું સમય ચક્ર, આપણી મંદાકિનીનું ૧૦ કરોડ વર્ષનું ધરીભ્રમણ સમયચક્ર, ગ્રહો ઉપગ્રહોના ધરીભ્રમણ અને રિભ્રમણચક્રો કલાકોથી માંડી દિવસો, વર્ષો, સેંકડો વર્ષોના સમયચક્રની આપણને જાણ છે.

૮૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે વસંતસંપાત બિન્દુ પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં હતું જ્યારે આપણું અદિતિ કેલેન્ડર શરૂ થયું. ૭૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે તે મૃગનક્ષત્રમાં હતું જ્યારે વેદો લખાયાં, ૫૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે તે કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં હતું જ્યારે મહાભારતનું યુદ્ધ થયું. ૨૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે તે

મેષરાશિમાં હતું અને હાલમાં તે મીનરાશિના પ્રારંભે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે પ્રાચીન ભારતીય મનીષીઓ આ વસંતસંપાત બિન્દુ દર ૭૨ વર્ષે એક અંશ ખસે છે તે પણ જાણતા હતાં. જોકે તે ૨૫ ૮૦૦ વર્ષનું પૂર્ણ સમયચક્ર છે તે સત્ય જાણતાં ન હતા. આના પરથી આપણે કહી શકીએ કે વેદો ક્યારે લખાયાં, મહાભારતનું યુદ્ધ ક્યારે થયું. આમ આકાશ ભૂતકાળ પણ સાચવીને બેઠું છે માત્ર આપણને આકાશ ઉકેલતા આવડવું જોઇએ. તેને ઉકેલવાની, તેના પડળોને ખોલવાની ચાવી આપણી પાસે હોવી જોઇએ. કુદરતે આપણને લાંબા, ટૂંકા સમયચક્ર આપી આપણા પર કૃપા કરી છે.

પૃથ્વીની ધરી વાંકી કરી અને તેને ભૂમધ્યરેખા પર ફુલાવી રાખી આપણને પૃથ્વીની પરાંયનગતિનું ૨૫૮૦૦ વર્ષનું લાંબું એવું સમયચક્ર આપ્યું છે. પૃથ્વીની ધરી વાંકી છે અને તે ભૂમધ્યરેખા પર ફૂલેલી છે તેથી સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણબળો પૃથ્વી પર લાગે છે. પૃથ્વીનું વજન વધારે હોવાથી તેની ધરી સીધી તો નથી થઇ શકતી પણ તે ભમરડાની ધરીની માફક હાલક-ડોલક થાય છે. જો પૃથ્વીની ધરી વાંકી ન હોત અને જો તે ભૂમધ્યરેખા પર ફૂલેલી ન હોત તો આપણને પૃથ્વીની પરાંયનગતિનું ૨૫૮૦૦ વર્ષનું ચક્ર મળ્યું ન હોત. આ બધા સમયચક્રોનું મૂળ ઉદ્ગમસ્થાન અણુની અંદરની ચેતના છે.

વાલ્મીકિ ઋષિએ જ્યારે રામ ભગવાનનો જન્મ થયો ત્યાર વખતના આકાશનું, ગ્રહોની સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું છે. વિજ્ઞાનીઓને થયું કે હકીકતમાં રામ ભગવાનનો જન્મ થયો હતો કે તે માત્ર કલ્પનાનું મહાકાવ્ય છે? ઘણા ખરા ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા અને થોડા ઘણા હિન્દુ સંસ્કૃતિ વિરોધી ઇતિહાસકારો અને પુરાતત્ત્વવિદો માને છે કે રામ ભગવાન જેવો મહાપુરુષ-યુગપુરુષ થયો જ નથી. તે માત્ર વાલ્મીકિની કલ્પનાનું મહાકાવ્ય છે. આ વાતનો તોડ કાઢવા વિજ્ઞાનીઓએ ૨૫ કરોડ રૂપિયાનું કાર્લ ઝાઇમે-યેનાનું સચોટ, પ્લેનેટેરિયમ પ્રોજેક્ટર લીધું. તેને એક દિવસ માટે, એક વર્ષ માટે, ૩૬૫ અને ૭૦૦૦ વર્ષ માટે ૨૫,૫૫,૦૦૦ ચક્કર ફેરવી આકાશ ઉત્પન્ન કર્યું તો ચૈત્રસુદ નોમ ૧૨ વાગ્યે જે ગ્રહોની સ્થિતિ ઉત્પન્ન થઇ તે બરાબર વાલ્મીકિએ રામાયણમાં રામજન્મ વખતે જે આકાશમાં ગ્રહોની સ્થિતિ દર્શાવી હતી બરાબર તે જ ગ્રહોની સ્થિતિ ઉત્પન્ન થઇ. એટલે કે રામના જન્મનો હોરોસ્કોપ (જન્મકુંડળી) ઉત્પન્ન થયો. આ દર્શાવે છે કે હકીકતમાં રામ ભગવાન હતા. અને વાલ્મીકિ ઋષિની રામજન્મની જન્મકુંડળી સાચી છે. (ક્રમશ:)

http://bombaysamachar.com/epaper/e03-2-2019/UTSAV-SUN-03-02-2019-Page-10.pdf

http://bombaysamachar.com/epaper/e03-2-2019/UTSAV-SUN-03-02-2019-Page-09.pdf

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=468668

પુષ્પક વિમાનની કથા કાલ્પનિક હોય તો પણ મહાન છે

વિક્રમસંવત ગ્રેગોરીઅન કેલેન્ડરથી ૫૬ વર્ષ આગગ ચાલે છે, જ્યારે શકસંવત ગ્રેગોરીઅન કેલેન્ડરથી ૭૮ વર્ષ પાછળ ચાલે છે.

અંતરીક્ષ આમ દેખાતું નથી, નથી દેખાડી શકાતું, નથી હાથમાં પકડી શકાતું, વણ તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને તેના ત્રણ પરિમાણો છે. લંબાઈ, પહોળાઈ અને ઊંચાઈ. સમય પણ દેખાતો નથી, નથી દેખાડી શકાતો, નથી હાથમાં પકડી શકાતો, પણ તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. એમ તો ઈશ્ર્વર, સત્ય, બ્રહ્મ, પ્રાણ, બુદ્ધિ, ભાવના, પ્રેમ પોતાને ક્યાં દેખાડી ખકાય છે. તેની અસરો જોઈ શકાય છે. આ બધા દિવ્ય છે.

આગળ આપણે જોયું કે વાલ્મીકિ ઋષિએ રામના જન્મનો જે હોરોસ્કોપ (જન્મકુંડળી) આપ્યો છે તે તદ્દન સાચો છે. રામના અસ્તિત્વ વિષે બીજી એક વાત છે જે દર્શાવે છે કે રામ ખરેખર હતા, મહાન વિજ્ઞાની પીસારોટી ભારતના હવામાનશાસ્ત્રના ડિરેક્ટર જનરલ હતા, પછી જ્યારે નિવૃત્ત થયા ત્યારે તેમને વિક્રમ સારાભાઈએ તેમની સાથે અને ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરીમાં કાર્ય કરવા આમંત્રણ આપેલું અને તેમણે તે સ્વીકારેલું. તેઓ વિક્રમ સારાભાઈ સાથે કામ કરતા. તેઓ પ્રથમ હરોળના વિજ્ઞાની તો ખરા જ, સંસ્કૃતના મહાપંડિત હતા, તેમનું અમે વ્યાખ્યાન યોજેલું. એ વ્યાખ્યાનમાં તેમણે બહુ સ્પષ્ટ કરેલું અને તે ‘શ્ર્લોકો’ બોલીને બતાવ્યા હતા કે રામ હતા. જ્યારે રામ રાવણનો સંહાર કરી વિજય મેળવી લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે પગે ચાલતા અયોધ્યા પાછા જવાની શરૂઆત કરી ત્યારે, કારણ કે તેમના વનવાસના દિવસો પૂરા થઈ ગયા હતા, વિભીષણે રામને વિનંતી કરી કે હવે તમારે પગે ચાલતા અયોધ્યા જવાની જરૂર નથી, તેમાં ઘણો સમય લાગશે તમે પુષ્પક વિમાનમાં બેસી અયોધ્યા જાવ. હવે લંકેશનું પુષ્પક વિમાન તો લંકામાં છે જ. અમે પણ તમારા રાજ્યાભિષેકમાં હાજરી આપવા માગીએ છીએ. રામે વિભીષણની વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો અને રામ-લક્ષ્મણ-સીતા-હનુમાનજી-સુગ્રીવ અને વિભીષણ બધા જ પુષ્પક વિમાનમાં બેઠા અને અયોધ્યા તરફ પ્રયાણ કર્યું. પ્રોફેસર પીસારોટીએ જેઓ કેરળના હતા તેમણે કહ્યું કે જ્યારે પુષ્પક વિમાન લંકામાંથી અયોધ્યા જતું હતું ત્યારે જ્યારે તે કેરળ ઉપરથી ઊડતું હતું ત્યારે કેરળનું સૌંદર્ય જોઈ રામ ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈ ગયા હતા અને સીતાને ઉદૃેશીને કહે, હે સીતે આ કેરળનું સૌંદર્ય જો. તે લીલાછમ નાળિયેરીના ઝૂંડોથી આચ્છાદિત છે. નદીઓ પર નાળિયેરીના વૃક્ષો કેવા સુંદર રીતે ઝૂકી રહ્યાં છે તે જો. આમ રામે સીતાને ઉદૃેશી કેરળના સૌંદર્યનું વર્ણન કર્યું હતું જે વાલ્મીકિએ તેમની રામાયણમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે. આ વર્ણન હકીકતમાં કેરળના સૌંદર્યનું અદલોઅદલ વર્ણન કરે છે, એટલે કે રામ હતા અને પુષ્પક વિમાન પણ હતું. તે કેવી રીતે, કયા સિદ્ધાંત અને કયા ઈંધણથી ઊડતું હતું, તે ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધમાં કેવી રીતે ઊડતું હતું તે આપણે જાણવાની જરૂર છે. પ્રશ્ર્નો અહીં છે. પુષ્પક વિમાનના અસ્તિત્વ વિષે હકીકતમાં પ્રશ્ર્ન નથી. આ કથા જો કાલ્પનિક હોય તેમ માનીએ તો પણ તે મહાન છે.

પુષ્પક વિમાનની બીજી ખાસિયત એ હતી કે તેમાં જેટલા માણસો (પ્રવાસીઓ)ને બેસવું હોય તેટલા બેસી શકે, તેમ છતાં એક બેઠક ખાલી રહે. આ ખરેખર નવાઈ પમાડે તેવી વાત છે, માનવામાં ન આવે એવી વાત છે, પણ હાલમાં નાસાના વિજ્ઞાનીઓ ઈન્ટરનેશનલ સ્પેશ સ્ટેશનની રચના એવી કરવા માગે છે કે તેમાં જેટલા અંતરિક્ષવીરો, માણસો જાય તેટલું તે મોટું થાય, એટલા મોડ્યુલ વધે. આ પણ એક રસપ્રદ વાત છે. આ પુષ્પક વિમાનની રચનાની નકલ કરવાની વાત છે.

પ્રાચીન સમયમાં લોકો દિવસે સૂર્યની જગ્યા અને રાતે તારા ચંદ્રની જગ્યા પરથી સમય જાણતાં. પછી થાંભલાને ઊભો કરી તેના પડછાયા પરથી, સૂર્યઘટિકા યંત્ર, જળઘટિકા યંત્ર, રેતીઘટિકા યંત્ર પરથી સમય માપતાં. સૂર્ય બરાબર માથા પર આવે એટલે મધ્યાહ્ન થતો. પૃથ્વી ગોળ હોવાથી પૃથ્વીના ગોળા પર અલગ અલગ જગ્યાએ મધ્યાહ્ન અલગ અલગ સમયે થાય. આ સ્થાનિક સમય (local time) કહેવાય. જેમ જેમ લોકો દૂર દૂર રહેવા જતા થયાં, મુસાફરી કરતાં થયાં તેમ દરેક જગ્યાના સમયને જાણવા એક જગ્યાના સમયને સંદર્ભ રાખવાની જરૂર પડે જેના સંદર્ભે પૃથ્વીના ગોળા પરના અલગ અલગ ગામો, શહેરો અને જગ્યાઓનો સમય જાણી શકાય. આ સમય તે પ્રામાણિત સમય (standard time). પ્રામાણિત સમય એ એક મુકરર જગ્યાનો સ્થાનિક સમય.

પ્રાચીન ભારતમાં મહાકાળના બેસણા છે તે ઉજ્જૈનનો સ્થાનિક સમય તે ભારતનો પ્રામાણિત સમય હતો. ઉજ્જૈન કર્કવૃત્ત પર આવેલું છે તેથી સૂર્ય કર્કવૃત્તને કદી ઓળંગતો નથી. મહાકાળની નગરી ઉજ્જૈનને સૂર્ય ઓળંગતો નથી. હાલમાં ભારતનો પ્રામાણિત સમય પ્રયાગરાજ (અલ્હાબાદ)નો સ્થાનિક સમય છે. ભારતભરના બધા જ ઘડિયાળો પ્રયાગરાજના સ્થાનિક સમય પ્રમાણે સમય આપે છે. જ્યારે દેશ-દેશ વચ્ચે આવન-જાવન, વેપાર-ધંધા વગેરે શરૂ થયાં ત્યારે ગ્રીનીચ મીન ટાઈમ - GMT (Greenwich Mean Time ) અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવ્યો. ગ્રીનીચ મીન ટાઈમ ગ્રીનીચ વૈદ્યશાળાના સમયને અનુસરે છે. તે શૂન્યરેખાંશ છે. ભારતનો પ્રામાણિત સમય સાડા પાંચ કલાક આગળ છે, એટલે કે ભારતમાં તારીખ સાડા પાંચ કલાક વહેલી બદલાય છે. તારીખ સ્થાનિક સમયના રાતે બાર વાગ્યે બદલાય છે.

લોકો માનતાં કે પ્રકાશની ગતિ અસીમિત (Infinite) છે. એનો અર્થ એમ થાય કે સૂર્ય કે તારામાં કાંઈ પણ ફેરફાર થાય કે તરત જ આપણને તેની જાણ થાય. ન્યૂટન પણ માનતો કે પ્રકાશની ગતિ અસીમિત (Infinite) છે, માટે જ તેને ગુરુત્વાકર્ષણની ગતિને પણ અસીમિત (Infinite) લીધેલી.

ગેલિલિયો પ્રથમ માનવી હતો જેણે શંકા કરી કે પ્રકાશની ગતિ અસીમિત (Infinite) નહીં હોય પણ સીમિત (Finite) હશે. તે માટે તેણે પ્રયોગ પણ કર્યો. તેણે તેના મદદનીશને ૧૦ કિલોમીટર દૂરની એક ટેકરી પર રાતે ફાનસ (લેન્ટર્ન) લઈને મોકલ્યો અને તે બીજી ટેકરી પર ઊભો રહ્યો. સમજૂતી એવી હતી કે ગેલિલિયો લેન્ટર્નનું શટલ ખોલે તેથી ત્યાંથી પ્રકાશ શરૂ થાય અને જ્યારે તેનો મદદનીશ તે પ્રકાશને જુએ એટલે તે પોતાના લેન્ટર્નનું શટલ ખોલે. માટે ત્યાંથી પ્રકાશ શરૂ થાય અને ગેલિલિયો સુધી પહોંચે. આમ પ્રકાશ બંને વચ્ચે ૨૦ કિલોમીટરનું અંતર કાપે. ગેલિલિયો તે દરમિયાનનો સમય જળઘટિકા યંત્રથી માપે.

આમ પ્રકાશની ગતિ માપી શકાય. ગતિ એટલે પ્રકાશે કાપેલું કુલ અંતર છેદમાં તેણે લીધેલો કુલ સમય. આ રીતે ગેલિલિયોએ પ્રકાશની ગતિ માપવા પ્રયાસ કરેલો. જેટલી વાર ગેલિલિયોએ આ પ્રયોગ કર્યો તેટલી વાર જવાબ અલગ અલગ આવેલો. માટે ગેલિલિયો એ નિર્ણય પર આવ્યો કે પ્રકાશ વારે વારે તેની ઝડપ બદલે છે. મુશ્કેલી એ હતી કે પ્રકાશની ગતિ એક સેક્ધડની ૩ લાખ કિલોમીટર અને ગેલિલિયો અને તેના મદદનીશ વચ્ચેની બે ટેકરીઓનું અંતર માત્ર ૧૦ કિલોમીટર. વધુમાં પૂરું સમય જળઘટિકા યંત્ર માપે જેમાંથી પાણી ટપક ટપક પડે, વધારે વાત એમ હતી કે ગેલિલિયો અને તેના મદદનીશને લેન્ટર્નનું શટલ ખોલતાં કેટલી વાર લાગે ઓછામાં ઓછી એક સેક્ધડ. શટલને ખોલવાની પ્રક્રિયામાં જ ઓછામાં ઓછી ૩ સેક્ધડ લાગે. આટલા સમયમાં તો પ્રકાશ ૯ લાખ કિલોમીટરનું અંતર કાપે અને પૃથ્વીને ૨૩ ચક્કર લગાવી લે. તેમાં ગેલિલિયો અને તેના મદદનીશની જગ્યાઓની બે ટેકરી વચ્ચેના ૧૦ કિલોમીટર અંતરમાં પ્રકાશની ગતિ કેવી રીતે મપાય? આમ ગેલિલિયો પ્રકાશની ચોક્કસ ગતિ માપી શક્યો નહીં પણ તેણે વિજ્ઞાનીઓમાં એક વિચાર નાખી દીધો કે પ્રકાશની ગતિ માપવી જોઈએ. ૨૫૦ વર્ષના ખૂબ પ્રયત્નો પછી વિજ્ઞાનીઓએ પ્રકાશની ગતિ માપી. એટલું જ નહીં તેઓએ પ્રકાશના ત્રણ ગુણધર્મો પ્રકાશમાં આણ્યાં. એક કે પ્રકાશની ગતિ અવકાશમાં સેક્ધડની ૩ લાખ કિલોમીટર છે. પ્રકાશનો બીજો ગુણધર્મ કે પ્રકાશની ગતિ અવકાશમાં અચળ છે અને તેનો ત્રીજો ગુણધર્મ કે પ્રકાશની ગતિથી કોઈ પણ ગતિ વધુ હોઈ શકે નહીં.

પ્રકાશની ગતિ સીમિત હોવાથી આપણી બ્રહ્માંડને જોવાની દૃષ્ટિ જ બદલાઈ ગઈ. સૂર્ય અને પૃથ્વી વચ્ચે ૧૫ કરોડ કિલોમીટરનું અંતર છે. તેથી પ્રકાશને સૂર્યથી આપણા સુધી પહોંચતા લગભગ સવા આઠ મિનિટ લાગે. એનો અર્થ એમ થયો કે જ્યારે આપણે સૂર્યને જોઈએ છીએ ત્યારે આપણે તેની સ્થિતિ તત્ક્ષણની નહીં પણ સવા આઠ મિનિટ ભૂતકાળની જોઈએ છીએ. સૂર્ય સિવાય આપણાથી નજીકનો પ્રકાશિત તારો આલ્ફાસેન્ટોરી આપણાથી સવાચાર પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. એટલે કે જ્યારે આપણે આલ્ફાસેન્ટોરી તારાને જોઈએ છીએ ત્યારે આપણે તેની સ્થિતિ તત્ક્ષણની નહીં પણ સવાચાર વર્ષ પહેલાંની જોઈએ છીએ. આમ આપણે વર્તમાન સમય તો જોઈ જ શકતા નથી. બ્રહ્માંડમાં આપણે ગમે તે જોઈએ, આપણો હાથ પણ, આપણે તેની ભૂતકાળની સ્થિતિ જ જોઈએ છીએ. ભલે તે સેક્ધડનો અબજમો કે દસ અબજમો કે હજાર અબજમો ભાગ હોય, આમ જેને આપણે વર્તમાન કહીએ છીએ તે હકીકતમાં ભૂતકાળની કિનારી છે. આમ ભૂતકાળ આગળ વધતો જાય છે. આ આખું બ્રહ્માંડ ભૂતકાળીયું છે, જેમાં આપણે વર્તમાન પણ જોઈ શકતાં નથી, ત્યાં ભવિષ્ય જોવાની વાત ક્યાં રહી? બ્રહ્માંડની જીવનરેખા ક્ષણે ક્ષણે આગળ વધે છે. બ્રહ્માંડને પોતાને ખબર નથી કે બીજી ક્ષણે શું થવાનું છે. ત્યાં જ્યોતિષીઓ લોકોનું ભવિષ્ય ભાખે તે માનવું અઘરું છે, એક મહાકવિએ સાચું ગાયું છે.

ન જાણ્યું જાનકી નાથે સવારે શું થવાનું છે,

ન જાણ્યું વશિષ્ઠ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે.

હતા કૌરવ અને પાંડવ જગતમાં મહાબળી યોદ્ધા,

ન જાણ્યું ભીષ્મ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે.

થયો દક્ષ પ્રજાપતિ યાગ ઉમિયા દેહ ત્યજાશે ત્યાં,

ન જાણ્યું શંભુ જેવાએ સવારે શું થવાનું છે.

ન જાણ્યું જાનકીનાથે સવારે શું થવાનું છે.

http://bombaysamachar.com/epaper/e10-2-2019/UTSAV-SUN-10-02-2019-Page-10.pdf

http://bombaysamachar.com/epaper/e10-2-2019/UTSAV-SUN-10-02-2019-Page-06.pdf

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=469213

સમય જ ઊર્જા, બ્રહ્મન અને અંતરીક્ષ છે

સમયનો કોઈ અર્થ નથી. તેના અસ્તિત્વનો કોઈ અર્થ નથી પણ અંતરીક્ષની જેમ તે દિવ્ય છે અને બ્રહ્માંડનું ચોથું પરિમાણ બનાવે છે. બ્રહ્માંડનું ચોથું પરિમાણ બનવાના દરેકે દરેક ગુણ તેમાં છે. તે સ્વતંત્ર ભૌતિકરાશિ છે જે પૂરા બહ્માંડમાં સળંગ રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. સમયે આપણને વિચાર કરતા કરી દીધા છે. બધું જ સમયમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને સમયમાં સમાય છે

 આગળના લેખમાં આપણે જોયું કે આપણે વર્તમાન સમય તો જોતા જ નથી. જે જોઈએ છીએ તે ભૂતકાળનો સમય છે. વર્તમાન સમય તો ભૂતકાળની કિનારી છે જે ધીરે ધીરે આગળ વધી રહી છે અને બધાને ગાયબ કરતી જાય છે. ભર્તૃહરિએ કહ્યું છે કે હું એ મહાકાળને પ્રણામ કરું છું જે વાસ્તવિકતાને યાદગીરીમાં ફેરવતો જાય છે. એક જમાનામાં મહાવીર, બુદ્ધ, શંકરાચાર્ય, ન્યૂટન, આઈન્સ્ટાઈન, મહાત્મા ગાંધી વાસ્તવિકતા હતા અને આજે તેઓ આપણી યાદગીરીમાં જ છે. હાલમાં આપણે વાસ્તવિકતામાં છીએ. પાંચ, દશ, વીસ, પચ્ચીસ, પચ્ચાસ, સો વર્ષે આપણે આપણી ભવિષ્યની પેઢીની યાદગીરીમાં જતાં રહીશું. જેમ વીંટળેલો ગાલીચો હોય અને એને આપણે રોલ આઉટ (Roll Out) કરીએ તેમ સમયની ચાદર આગળ અને આગળ વધતી જ જાય છે અને તેની નીચે બ્રહ્માંડને, ભૂતકાળરૂપી બધાને છુપાડતી જાય છે, ગાયબ કરતી જાય છે. હવે જો આપણે આ ગાલીચાનું વળી પાછું ફિન્ડલું વાળીએ (Roll In) તો તેની નીચેથી બધી વસ્તુ, બધો કચરો નીકળે. ગાલીચાને roll in કરી શકાય પણ સમયની ચાદર જે આગળ ધપતી જાય છે તેને શું roll in કરી શકાય? એટલે કે શું સમયને આપણે પાછો વાળી શકીએ? રિવર્સ કરી શકીએ? શું આપણે ભૂતકાળમાં જઈ શકીએ? આ એક રસપ્રદ પ્રશ્ર્ન છે. વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે સૈદ્ધાંતિક રીતે સમયને પાછો વાળી શકીય. (રિવર્સ કરી શકાય) એટલે કે આપણે ભૂતકાળમાં જઈએ છીએ. આપણે કોલેજ, શાળામાં ભણયા હતા તે જોઈ શકીએ. આપણે જન્મ્યા તે દિવસે આપણે કેવા હતા તે આપણે જોઈ શકીએ. ત્યારે આપણા માતા-પિતા કેવાં હતા તે પણ આપણે જોઈ શકીએ. છે ને ન માની શકાય તેવી વાત? આ કેવી રીતે બની શકે તે આપણે જોઈએ.

ન્યૂટનના ડાયનામિક્સમાં ગુરુત્વાકર્ષણ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ કેવી રીતે પ્રસરે છે તે સમજાતું નથી. તેમાં ગુરુત્વાકર્ષણની ગતિવિધિ અસીમિત (Infinite) ગતિથી પ્રસરે છે. હવે જ્યારે પ્રકાશની ગતિ અંતરીક્ષમાં પ્રતિ સેક્ધડની 3 લાખ કિલોમીટરની છે અને તે અચળ છે અને તેનાથી વધારે ગતિ કોઈ પણ હોઈ શકે નહીં. તેણે ન્યૂટનના ડાયનામિકસને પ્રકાશની કે પ્રકાશની ગતિની નજીકની ગતિ માટે અપૂરતું પુરવાર કર્યું. માટે આઈન્સ્ટાઈનને ન્યૂટનના ડાયનામિક્સની ક્ષતિ દૂર કરવા તરફ વાળ્યા.

આઈન્સ્ટાઈને જોયું કે ન્યૂટને સમયને બહારથી માપ્યો છે. બ્રાહ્માંડમાં કોઈ પણ ઘટના બને તો તેની સાથે સમય જોડાયેલો જ હોય છે તો આઈન્સ્ટાઈનને થયું કે શા માટે સમયને જ ચોથું પરિમાણ ન લેવામાં આવે. તેને બૌધાયન- પાયથાગોરસના પ્રમેયમાં સમયને ચોથું પરિમાણ લઈ ન્યૂટનના ડાયનામિક્સને સુધાર્યું જેને આપણે આઈન્સ્ટાઈનનો વિશિષ્ટ સાપેક્ષભાવ કહીએ છીએ. તેમાં પાર્શ્ર્વભૂમિતિ યુક્લિડની ભૂમિતિ છે અને તેમાં દરેક પરિસ્થિતિમાં પ્રવેગની ગેરહાજરી છે. આઈન્સ્ટાઈનના વિચિત્ર સાપેક્ષવાદે બ્રહ્માંડના અજાણ્યા છ ગુણોને આપણી સમક્ષ રજૂ કર્યાં. એક જ્યાં અંતરીક્ષ છે ત્યાં સમય છે અને જ્યાં સમય છે ત્યાં અંતરીક્ષ છે. તે બંને એકમેકમાં જોડાયેલાં છે. બીજું પદાર્થ એ જ ઊર્જા. ત્રીજું વિદ્યુતક્ષેત્ર અને ચુંબકીયક્ષેત્ર ગાઢ રીતે એકમેકમાં જોડાયેલાં છે. ચોથું સમય ઘડિયાળની ગતિ પર આધાર રાખે છે, ઘડિયાળની ગતિ વધારે તેમ સમય ધીમો ચાલે છે અને પાંચમું વસ્તુની લંબાઈ તેની ગતિની દિશામાં ટૂંકી બને છે. જેમ જેમ વસ્તુની ગતિ વધતી જાય છે તેમ તેમ તેની ગતિની દિશામાં લંબાઈ ઘટતી જાય છે છઠ્ઠું વસ્તુનો પદાર્થ તેની ગતિ પર આધાર રાખે છે. આઈન્સ્ટાઈનના વિશિષ્ટ સાપેક્ષવાદો ભૌતિકશાસ્ત્રમાં ક્રાંતિ આણી. તેણે સમયની નિરપેક્ષતાનો છેદ જ ઉડાડી દીધો. વસ્તુના પદાર્થની નિરપેક્ષતાનો પણ છેદ ઉડાડી દીધો. આ બધું આઈન્સ્ટાઈને સમયને, બ્રહ્માંડનું ચોથું પરિમાણ લઈ ન્યૂટનના ડાયનામિકસને સુધાર્યું તેને લીધે શક્ય બન્યું.

આપણા પેટમાં અંતરીક્ષ છે. પેટની બહાર આ ઓરડામાં પણ અંતરીક્ષ છે. તેની બહાર પણ અંતરીક્ષ છે. આમ અંતરીક્ષને આપણે કેદ કરી શકીએ નહીં. તેવું જ ગુરુત્વાકર્ષણનું છે. આપણે ગુરુત્વાકર્ષણને પણ કેદ કરી શકીએ નહીં માટે આઈન્સ્ટાઈને ‘ગુરુત્વાકર્ષણ’ને અંતરીક્ષના રૂપમાં વર્ણન કરવાનો વિચાર કર્યો. ગુરુત્વાકર્ષણ એટલે પ્રવેગ. પ્રવેગનું વર્ણન કરવું હોય તો આઈન્સ્ટાઈનનો વિશિષ્ટ સાપેક્ષવાદ ચાલે નહીં અને બ્રાહ્માંદમાં પ્રવેગ (acceleration) ક્યાં નથી. પૃથ્વીને ગુરુત્વાકર્ષણ છે જે ગુરુત્વીય પ્રવેગ ઉત્પન્ન કરે છે. પૃથ્વીની ફરતે પણ ગુરુત્વાકર્ષણ છે.

ગુરુત્વાકર્ષણને અંતરીક્ષના રૂપમાં વર્ણવવું હોય તો યુક્લિડની સપાટ ભૂમિતિ ચાલે નહીં. માટે યુક્લિડીએતર ભૂમિતિનો ઉપયોગ કરવો પડે. Non Euclidean ભૂમિતિમાં બૌધાયન- પાયથાગોરસ પ્રમેયને લખવું પડે. આઈન્સ્ટાઈને તે કર્યું. આ યોજના મુજબ અંતરીક્ષ એક અદૃશ્ય ઊર્જાની ચાદર છે. ઊર્જા ભેગી થવાથી તે પદાર્થ બને છે. આ પદાર્થ અંતરીક્ષની ચાદરમાં ઝોલો પાડે છે. આ ઝોલો એ જ ગુરુત્વાકર્ષણનો ખાડો. તેની કિનારી પર રાખેલો લખોટો, નાનો પદાર્થ ઝોલાના ઢોળાવ વાટે કેન્દ્રમાં પડે જ, આને આપણે ગુરુત્વાકર્ષણનું આકર્ષણ (Attraction) કહીએ છીએ. પદાર્થ અંતરીક્ષને વાંકું વાળે છે સાથે સાથે સમયને પણ વાંકો વાળે છે. ગુુરુત્વાકર્ષણ સીધી રેખામાં જતાં પ્રકાશના કિરણને પણ વાંકું વાળે છે અને સુરેખામાં જતા સમયને પણ વાંકો વાળે છે. ગુરુત્વાકર્ષણ એટલું તીવ્ર હોઈ શકે જો પ્રકાશના કિરણને પણ રિવર્સ કરી શકે અને સમયને પણ રિવર્સ કરી શકે.

આમ આપણે સમય સાથે ભૂતકાળમાં જઈ શકીએ. સૈદ્ધાંતિક રીતે આ સ્પષ્ટ છે. તેનાં પરિણામો શું આવે તે જોવાનું રહે છે. આમ જોઈએ તો સમયનો કોઈ અર્થ નથી. તેના અસ્તિત્વનો કોઈ અર્થ નથી પણ અંતરીક્ષની જેમ તે દિવ્ય છે અને બ્રહ્માંડનું ચોથું પરિમાણ બનાવે છે. બ્રહ્માંડનું ચોથું પરિમાણ બનવાના દરેકે દરેક ગુણ તેમાં છે. તે સ્વતંત્ર ભૌતિકરાશિ છે જે પૂરા બહ્માંડમાં સળંગ રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. સમયે આપણને વિચાર કરતા કરી દીધા છે. બધું જ સમયમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને સમયમાં સમાય છે. સમય જ બધી વસ્તુઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે અને અંતિમ સ્થાન છે. તે જ ઊર્જા છે, તે જ બ્રહ્મન છે, તે જ અંતરીક્ષ છે. આ સમજાવે છે કે ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને શા માટે કહ્યું છે કે અહં કાલોસ્મિ

અંતરીક્ષમાં આપણા જીવન દરમિયાન કે હજારો વર્ષ સુધી બધું સ્થિર જ લાગે. ન તો ત્યાં સૂર્યોદય કે સૂર્યાસ્ત થાય. ત્યાં સમયનું અસ્તિત્વ દેખાય નહીં.

જ્યારે વસંતસંપાત બિન્દુએથી સૂર્ય ખગોળીય ઉત્તરગોળાર્ધમાં પ્રવેશે છે તો તે સરકમપોલર સ્ટાર બને છે. તે છ મહિના સરકમપોલર સ્ટાર બની રહે છે. માટે પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવ પર છ મહિનાના દિવસ બને છે અને પછી છ મહિના રાત રહે છે. પૃથ્વીના દક્ષિણ ધ્રુવ પર આનાથી ઊલટું બને છે. જેમ જેમ ખગોળીય ઉત્તરગોળાર્ધ પર તે ઊંચે ચઢતો જાય તેેમ તેમ પૃથ્વીના ઉત્તરગોળાર્ધ પર દિવસ લાંબો અને લાંબો થતો જાય અને રાત ટૂંકી અને ટૂંકી થતી જાય. પૃથ્વીના દક્ષિણગોળાર્ધ પર આનાથી ઊલટું બને છે.

સમય પોતે ગૂંચવણ ભરેલો છે, અને આપણને ગૂંચવણમાં નાખે છે. એક બહુ રસપ્રદ ઉક્તિ છે: સમય સમય બળવાન છે, નહીં પુરુષ બળવાન. કાબે અર્જુન લૂંટયો એ જ ધનુષ અને બાણ. આટલી ચર્ચા પછી, તમને હવે લાગે છે કે સમય વિષે આપણે જાણ્યું છે? લગભગ નહીં. (સમાપ્ત)

http://bombaysamachar.com/epaper/e17-2-2019/UTSAV-SUN-17-02-2019-Page-10.pdf

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=469733












Saturday, March 23, 2019

અંતરીક્ષયુગનાં સુવર્ણમયી ૬૦ વર્ષ --- ડૉ. જે. જે. રાવલ

પંખીઓને ગગનમાં ઊડતાં જોઈને પ્રાચીન સમયથી માનવી અંતરીક્ષમાં ઊડવાનું સ્વપ્ન સેવતો હતો. આપણી કથા-વાર્તા, પુરાણો, બાળવાર્તા, મહાભારત અને રામાયણમાં માનવીની ગગનમાં ઊડવાની ઈચ્છાના પ્રતિબિંબો પડેલાં દેખાય છે, અને તે આપણે વિચાર કરતાં કરી મૂકે છે. બાળવાર્તાઓમાં પવન, પાવડી, ઊડતા ગાલીચા વગેરેની વાતોથી આપણને વિસ્મય થતું આ બાજુ ઈકારસની કથા છે, તો બીજી બાજુ રાવણના પુષ્પકવિમાનની વાત છે. તો ત્રીજી બાજુ રાજા ત્રિશંકુની વાર્તા છે. 

ઋષિ-વિશ્ર્વામિત્રને વિનંતી કરી. વિશ્ર્વામિત્ર રાજા ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાં મોકલ્યો. આ વાતની સ્વર્ગના રાજા ઈન્દ્રને ખબર પડી. તેને એક કાળામાથાનો માનવી સ્વર્ગમાં સદેહે આવે તે માન્ય ન હતું. તેણે તો સ્વર્ગના દ્વાર બંધ કરી દીધાં અને ઊલટી દિશામાં એટલે કે પૃથ્વીની દિશામાં બળ આપ્યું. ત્રિશંકુ પૃથ્વી પર પડવા લાગ્યો. વિશ્ર્વામિત્રને આની ખબર પડી એટલે તેને લાગ્યું કે જો ત્રિશંકુ નીચે પૃથ્વી પર પડે તો તેની આબરૂના કાંકરા થાય કે વિશ્ર્વામિત્રે મોટે ઉપરાણે ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાં તો મોકલ્યો પણ નિષ્ફળ ગયા. તેથી વિશ્ર્વામિત્રે ત્રિશંકુને પૃથ્વી પર આવવા જ ન દીધો. બિચારો ત્રિશંકુ અંતરીક્ષમાં આધવચ્ચે લટકી રહ્યો. જ્યારે આપણી સ્થિતિ ન આ બાજુ કે ન પેલી બાજુ જેવી થાય છે ત્યારે આપણે આ કથા પરથી કહીએ છીએ કે આપણી સ્થિતિ ત્રિશંકુ જેવી થઈ છે. વિશ્ર્વામિત્રે પછી અંતરીક્ષમાં બીજું સ્વર્ગ ઊભું કરવાની વાત કરી હતી. આજે આ શક્ય બન્યું છે. અંતરિક્ષમાં કોલોની સ્થાપી શહેરો વસાવી શકાય તેમ છે. 

આપણને એમ થાય કે શું અંતરિક્ષમાં આવી સ્થિતિ પ્રવર્તે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે અર્વાચીન ખગોળવિજ્ઞાને એ સાબિત કર્યું છે કે અંતરીક્ષમાં આવી સ્થિતિ હકીકતમાં પ્રવર્તે છે. પૃથ્વી સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. વિખ્યાત ગણિતશાસ્ત્રી અને ભૌતિકશાસ્ત્રી જે. એલ. લાગ્રાન્જે સાબિત કર્યું છે કે પૃથ્વીની કક્ષાને સંલગ્ન પાંચ બિન્દુઓ એવાં હોય છે કે જ્યાં ગુરુત્વાકર્ષણ શૂન્ય હોય છે. માટે જો કોઈ વસ્તુ આ બિન્દુએ આવી જાય તો તે હજારો અને લાખો, કરોડો કે અબજો વર્ષ સુધી ત્યાં જ રહે છે. ન તો તે ઉપર જઈ શકે ન તો નીચે આવી શકે ન તો આ તરફ જઈ શકે ન પેલી તરફ, કારણ કે એ બિન્દુએ ગુરુત્વાકર્ષણબળ લાગતું નથી. ત્યાં ગુરુત્વાકર્ષણબળ શૂન્ય હોય છે. મહાન ગણિતશાસ્ત્રી અને મહાગુરુ લાગ્રાન્જના માનમાં એ પાંચ બિન્દુઓને લાગ્રાંજ બિન્દુઓ કહે છે. આ કુદરતનું મોટું રહસ્ય છે. લાગ્રાંજના વખતમાં વિજ્ઞાનીઓ માનતા હતાં કે લાગ્રાજ મહાન ગણિતશાસ્ત્રી છે એટલે ગણિતની રીતે આવા બિન્દુઓનું અસ્તિત્વ શોધી કાઢ્યું હોય, પણ હકીકતમાં આવા બિન્દુઓ પણ વાસ્તવમાં ન હોઈ શકે અને આવા બિન્દુએ પદાર્થ પણ ન હોઈ શકે, તે ખાલી હોય, પણ લાગ્રાન્જે આ કહ્યું પછી પોણાબસો વર્ષ પછી હકીકતમાં ગુરુગ્રહના લાગ્રાન્જ બિન્દુએ નાના નાના લઘુગ્રહો શોધાયા છે. અને હવે તો બીજા ગ્રહોનાં-પૃથ્વી વગેરે બીજા ગ્રહોનાં અને ગ્રહોનાં ઉપગ્રહો ફરતે લાગ્રાંજ બિન્દુએ પણ નાના નાના લઘુગ્રહો શોધાયાં છે. આવા નાના નાના આકાશીપિંડોને ટ્રોજન કહે છે. 

ટ્રોજનની રસપ્રદ કથા છે. ટ્રોજન ટ્રોય શહેરના રહેવાસીઓ હતાં. ટ્રોયની ફરતે ગઢ હતો. તેની દીવાલો ઘણી ઊંચી હતી અને ટ્રોય શહેરનો જબ્બર ઊંચો વિશાળ અને મજબૂત દરવાજો હતો. ગ્રીકો ટ્રોય પર ચઢી આવેલા. દશ વર્ષ થયાં તો પણ તેઓ ટ્રોયમાં પ્રવેશી શક્યાં ન હતાં અને ટ્રોજનોને હરાવી શક્યા ન હતાં. ટ્રોયના ગઢની દીવાલો ઊંચી હતી. તેથી ટ્રોજનો ગ્રીકો પર બાણોની વર્ષા કરી ગ્રીકોના લશ્કરને પરેશાન કરતાં. ટ્રોયનો દરવાજો એટલો મજબૂત હતો કે તેને તોડવા ગ્રીક લશ્કર અસમર્થ હતું, દશ વર્ષ સુધી ગ્રીકો ટ્રોજનોને હરાવી શક્યાં નહીં. તેથી ગ્રીક લશ્કરના જનરલે એક આઈડિયા કર્યો. તેણે જબ્બર લાકડાનો સુંદર અતિ સુંદર પૈડાવાળો ઘોડો બનાવ્યો. તેને પોલિશ કરાવ્યો. રંગબેરંગી બનાવ્યો અને તેમાં ૩૦ ગ્રીક સિપાઈઓને સંતાડી દીધાં અને લાકડાના ઘોડાને ત્યાં મૂકી ટ્રોયથી થોડે દૂર લશ્કર ચાલ્યું ગયું અને એવો ઢોંગ કર્યો કે લશ્કર પાછું ચાલ્યું ગયું છે. 

ટ્રોજનોને લાગ્યું કે ગ્રીકો કંટાળીને ચાલ્યાં ગયાં છે. ગ્રીકો તેમને જીતી શક્યાં નથી. તેથી તેઓ હરખમાં આવી ગયાં તેઓએ એ પણ જોયું કે ગ્રીકો સુંદર મોટા લાકડાનો પૈડાવાળો ઘોડો મૂકી ગયાં છે. તેથી ટ્રોયના લશ્કરે શહેરનો ગેઈટ ખોલી નાખ્યો. સુંદર ઘોડાને શહેરમાં લીધો. 

એ વખતે અમુક ટ્રોજન સિપાઈઓ લાકડાના ઘોડાની આગળ થોડે દૂર રહીને ચાલતા હતા અને થોડા બીજા ટ્રોજન સિપાઈઓ ઘોડાની પાછળ તેટલે જ અંતરે ચાલતા હતા. આ તેમની વિજય સરઘસ કાઢવાની રીત હતી. આમ જ્યારે ટ્રોજનો લાકડાના ઘોડાને ટ્રોયમાં દોરી જતાં હતાં ત્યારે આજુબાજુ છુપાઈને રહેલા અડધો ડઝન જાસૂસ ગ્રીક સિપાઈઓ પણ તે વિજય સરઘસમાં ભળી ગયાં. તેમને ઈમીલીસ કહે છે. પછી તો ટ્રોયના ટ્રોજનોના વિજય સરઘસને શહેરમાં ફેરવવામાં આવ્યું અને ટ્રોયના ચોકમાં મોટા ઘોડાને રાખી દીધો. તે રાતે લશ્કર અને ટ્રોયના શહેરીજનો વિજયના ઉન્માદમાં ઘસઘસાટ સૂઈ ગયાં. ત્યારે જાસૂસ ગ્રીક સિપાઈઓની સૂચનાથી તે ઘોડામાંથી છુપાયેલાં ત્રીસ ગ્રીક સિપાઈઓ બહાર નીકળી તેઓએ ટ્રોયના ગઢના દરવાજા ખોલી નાખ્યાં. ત્યાં બહાર ગ્રીક લશ્કર આવી જ પહોંચ્યું હતું. તેઓએ પછી ટ્રોય શહેરનો માણસો સહિત સમૂળગો નાશ કર્યો અને ટ્રોય શહેરને કબજે કર્યું. આ કથા પરથી ગુરુગ્રહની કે કોઈ પણ ગ્રહ કે ઉપગ્રહની આગળ અને પાછળ સરખા અંતરે ચાલતાં લાગ્રાન્જ બિન્દુએ જે નાના નાના આકાશીપિંડો મળી આવ્યા છે કે મળી આવે છે કે મળી આવશે તેને ખગોળવિજ્ઞાનીઓ ટ્રોજન્સ કહે છે. 

બીજી અંતરીક્ષયુગની ગ્રીક પૌરાણિક કથા ઈકારસ છે. ગ્રીક પૌરાણિક કથાના પુત્ર-પિતા ઈકારસ અને તેના પિતાને અંતરીક્ષમાં ઊડવાનું મન થયું. તેમણે પીંછાની પાંખો બનાવી અને તેને મીણથી પોતાના શરીર સાથે ચોંટાડી અને ઊડ્યા. ખરેખર તેઓ બંને આકાશમાં ઉડ્યાં. યુવાન ઈકારસ તો ઊંચે અને ઊંચે ઉડવા લાગ્યો. તેના પિતાએ તેને બૂમ પાડીને કહ્યું કે બેટા, બહું ઊંચે ઊડ મા, સૂર્યની ગરમીથી તારી પાંખોનું મીણ પીગળી જશે અને તારી પાંખો નીચે પડી જશે તો તારું મૃત્યુ થશે. પણ યુવાન ઈકારસે તો તેના પિતાની સલાહની અવગણના કરી ઊંચે ઊડવાનું ચાલુ રાખ્યું. સૂર્યની ગરમીથી તેની પાંખોનું મીણ પીગળી ગયું. પાંખો નીચે પડી ગઈ અને ઈકારસ પણ પૃથ્વી પર પટકાયો અને મરણને શરણ થયો. આ અંતરીક્ષયુગનો પ્રથમ ભોગ હતો. અંતરિક્ષમાં-આકાશમાં ઉડ્ડયન એટલે મૃત્યુ સાથે બાથ ભીડવી. ત્યાં કોઈ ટેકો તો છે નહીં. પછી વિમાન હોય, રૉકેટ હોય કે ગમે તે સ્પૅસ વૅહિકલ હોય, અંતરીક્ષમાં જવું એટલે માથે કફન બાંધીને જ જવું. કલ્પના ચાવલા હોય કે ગમે તે હોય, કાંઈક ખોટવાય એટલે સીધા જમીન પર.

અંતરીક્ષયુગની કથા તે સાહસવીરોની કથા છે, માથે કફન બાંધીને જનારાની વાત છે. તેમ છતાં માનવીએ એવું સાહસ કર્યું અને આપણને અંતરીક્ષક્ષેત્રે આટલે સુધી પહોંચાડ્યાં છે. અંતરિક્ષને કામધેનુ સાબિત કર્યું છે. આ કથા આપણે આ લેખશ્રેણીમાં આંકવાના છીએ અંતરીક્ષ યુગ આ વર્ષે સાઠમા વર્ષમાં પ્રવેેશે છે ત્યારે એ બધા સાહસવીરોને આપણે યાદ કરીશું, તેમની શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરીશું, જેઓએ આપણને અંતરીક્ષમાં લાવી મૂક્યાં. (ક્રમશ:)

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=206019

23-10-2016


શું ભૂતકાળમાં પહાડો ઊડતા હતા? --- શું ભૂતકાળમાં પહાડો ઊડતા હતા?

23-10-2016

પુરાણોમાં અને વાલ્મીકિ રામાયણમાં કથા છે કે રાવણના નાના ભાઈ કુબેરે વિમાન બનાવેલું. કુબેર લિઓનાર્ડો-દ-વીંચી જેવો સ્થપતિ અને એન્જિનિયર હતો. રાવણે તેના ભાઈ કુબેર પાસેથી વિમાન પડાવી લીધું એમ કહીને કે તેને વિમાનનું શું કામ છે. એ વિમાનમાં રાવણે સીતાજીનું હરણ કરેલું. રામ-રાવણની લડાઈમાં રામે લંકાને જીતી રાજ્ય રાવણના નાના ભાઈ વિભીષણને આપી દીધું. એટલે રાવણનું વિમાન પણ વિભીષણ પાસે ગયું

હવે રામનો ૧૪ વર્ષનો વનવાસ પૂરો થયો હતો એટલે રામ-લક્ષ્મણ અને સીતા અયોધ્યા પાછાં ફરવાની તૈયારી કરી રહ્યાં હતાં. ત્યારે વિભીષણે રામને કહ્યું કે તમારો ૧૪ વર્ષનો વનવાસ તો પગપાળા ગયો પણ હવે પગે ચાલીને છેક અયોધ્યા પહોંચવું તે બરાબર નથી. તે ઘણો સમય લેશે. આપ અમારા વિમાનમાં અયોધ્યા પાછા ફરો. આ વાતને ધ્યાનમાં લઈને રામ રાવણના વિમાનમાં અયોધ્યા પાછા ફરવા સહમત થયા.

કુબેરે બનાવેલું રાવણનું વિમાન એવું હતું કે તેમાં જેટલા માણસોને બેસવું હોય તેટલું તે મોટું થાય. તેથી તેમાં રામ - લક્ષ્મણ - સીતા - હનુમાનજી - સુગ્રીવ - વિભીષણ બેઠાં. તો આપણને પ્રશ્ર્ન થાય કે શું આવું વિમાન બની શકે ખરું? આજે નાસાના અને રશિયાના વિજ્ઞાનીઓ ઈન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાં એવાં મોડ્યુલ બનાવવાનાં છે જેમાં જેટલા આકાશવીરોને રહેવું હોય તેટલા રહી શકે, તે એટલું મોટું થાય. ફુગ્ગા (બલૂન)ની માફક તે મોટું પણ થાય અને નાનું પણ થાય. આ વાત પરથી લાગે છે કે કદાચ કુબેરે એવું વિમાન બનાવ્યું હોય પણ ખરું.

કુબેર-રાવણના વિમાનમાં રામ-લક્ષ્મણ-સીતા અને તેમનો કાફલો અયોધ્યા જતાં હતાં ત્યારે નીચે કેરળ પસાર થતું હતું. ત્યારે રામે સીતાજીને કહ્યું, સીતે નીચે જો સુન્દર કેરળ પસાર થઈ રહ્યું છે. પ્રદેશની હરિયાળી, નાળિયેરનાં વૃક્ષો, ગીચ નાળિયેરનાં જંગલો, નદીકિનારે ઊગેલાં નાળિયેર અને ખેતરો કેટલાં બધાં સુંદર છે. એમ કરીને રામે રસ્તે સીતા પાસે પૂરા કેરળનું વર્ણન કર્યું છે. આ વર્ણન વાલ્મીકિ રામાયણમાં છે. આ વાત અમને લબ્ધપ્રતિષ્ઠ અને વયોવૃદ્ધ વિજ્ઞાની પીસારોટીએ વાલ્મીકિ રામાયણના શ્ર્લોકો સહિત કહી હતી. પીસારોટી અમદાવાદની ફિઝિકલ લેબોરેટરીમાં વિક્રમ સારાભાઈ સાથે નિવૃત્તિવયમાં એમેરિટ્સ પ્રોફેસર તરીકે કાર્યરત હતા. પીસારોટીનું કહેવું એમ હતું કે વાલ્મીકિએ કાં તો કેરળની યાત્રા કરી હોય તો આ શક્ય છે, પણ વાલ્મીકિ જે ઉત્તર ભારતમાં મૂળ ઉત્તરમાં રહેતા હતા એટલે તેમણે કેરળની યાત્રા કરી હોય તે શક્ય નથી, પણ વાલ્મીકિ રામાયણમાં કેરળનું તે વર્ણન તદ્દન સાચું અને વિસ્તૃત છે. માટે કહેવાનો હેતુ એ છે કે રામ હતા અને રામે રાવણના વિમાનમાં લંકાથી અયોધ્યાનો પ્રવાસ કર્યો હતો. પ્રોફેસર પીસારોટી જેવા લબ્ધપ્રતિષ્ઠ વયોવૃદ્ધ વિજ્ઞાની આ બાબતે કરેલા વિધાનમાં વજૂદ છે. પીસારોટી સંસ્કૃતના પણ મહાવિદ્વાન હતા.

ભારદ્વાજ ઋષિએ વિમાન વિષયે પૂરું વિમાનશાસ્ત્ર લખ્યું છે. તેનો બરાબર અભ્યાસ કરી એ શોધી કાઢવું જોઈએ કે ખરેખર વિમાનવિદ્યા આપણા પૂર્વજો પાસે હતી. જો વિમાનવિદ્યા આપણી પાસે હતી તો ભારદ્વાજ ઋષિના વિમાનશાસ્ત્રમાં ગુરુત્વાકર્ષણ વિષે વાત હોવી જોઈએ. ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધમાં ગતિ કેમ પકડવી તે વિષે વાત હોવી જોઈએ. વિમાનમાં ઈંધણ કયું હતું તે વિષે પણ વાત હોવી જોઈએ. માત્ર મંત્રવિદ્યાથી બધું ચાલતું તેનો વિજ્ઞાન સ્વીકાર કરી શકે નહીં. મંત્રોમાં શું તેની ફોર્મ્યુલાઓ હતી જે આ બધાનો નિર્દેશ કરી શકે? પ્રાચીન ભારતીયો પાસે વિમાનવિદ્યા હતી તેવું લાગે છે, પણ વધારે સ્પષ્ટ સંશોધનની જરૂર છે.

રાવણની બીજી વાત, રાવણના સમયમાં પહાડોને પાંખો હતી. તેઓ અંતરીક્ષમાં ઊડતાં. ઊડતાં ઊડતાં રાવણની લંકાની નજીકમાં એક પહાડ પડ્યો, જેણે ભયંકર ખાનાખરાબી કરી. તેથી રાવણ ક્રોધિત થઈ ગયો અને તેણે બધા જ ઊડતા પહાડોની પાંખો કાપી નાખી. ત્યારથી પહાડો ઊડી શકતા નથી તો તર્ક લગાવીએ તો પ્રશ્ર્ન થાય કે શું ભૂતકાળમાં પહાડો ઊડતા હતા? આ માનવું શક્ય નથી, પણ હા, અંતરીક્ષમાં જે લઘુગ્રહો ફરે છે તે અંતરીક્ષમાં ઊડતા પહાડો જ કહેવાય. એમાંથી એકાદ લઘુગ્રહ કદાચ લંકાની નજીક પડ્યો હોય અને ત્યાં વિનાશ વેર્યો હોય તે શક્ય છે, અને પછી ઘણાં વર્ષો સુધી ત્યાં કોઈ લઘુગ્રહ પડ્યો નહીં હોય જેથી કથા થઈ ગઈ કે રાવણે બધા જ પહાડોની પાંખો કાપી નાખી તેથી પછીથી પહાડો ઊડતા નથી. કોઈ મોટો લઘુગ્રહ ક્યાંક પૃથ્વી પર પડે પછી સેંકડો વર્ષે પૃથ્વી પર એવો લઘુગ્રહ પડે. તે કાંઈ દર વર્ષે પૃથ્વી પર પડે નહીં, આ વાતને ટેકો આપતી બીજી કથા એવી છે કે જ્યારે પાંડવોને અશ્ર્વમેધ યજ્ઞ કરવો હતો ત્યારે તેમને સોનાની બહુ જરૂર હતી. તેથી કૃષ્ણ-અર્જુન અને ભીમ સોનું લેવા લંકા ગયા. લંકા પહોંચ્યા તો તેની બહાર એક તવા આકારનું સુન્દર તળાવ રસ્તામાં આવ્યું. આપણને ખબર છે કે ભીમ નહાવાનો ખૂબ શોખીન હતો. એ તળાવ જોઈ ભીમ કૃષ્ણ અને અર્જુનને કહ્યું તમે તારે મંદોદરી પાસે જાવ હું થોડા સમયમાં જ તળાવમાં સ્નાન કરી તમારી પાસે આવું છું. ભીમ તો તળાવમાં નહાવા પડ્યો. નાહીને પાણીમાંથી બહાર નીકળતાં તેને ખૂબ જ તકલીફ પડી, કારણ કે તળાવનો આકાર વિશાળ તવા જેવો હતો તેથી તળાવની દીવાલો ખૂબ જ ઢળેલી હતી. તે બહાર નીકળવા જાય અને લપસી પડતો હતો.

કૃષ્ણ અને અર્જુન મંદોદરી પાસે પહોંચ્યા અને કહ્યું કે યુધિષ્ઠિરને અશ્ર્વમેધ યજ્ઞ કરવો છે અને અમારે સોનાની જરૂર છે અમે ત્રણ હું કૃષ્ણ, આ અર્જુન અને ભીમ આપની પાસે સોનું માગવા આવ્યા છીએ. ત્યારે મંદોદરીએ કહ્યું કે મેં તો ભીમના પરાક્રમની ઘણી બધી વાતો સાંભળી છે તો ભીમ ક્યાં છે? કૃષ્ણે કહ્યું કે એ હમણાં જ આવે છે તે લંકાની બહાર તળાવમાં સ્નાન કરવા રોકાયો છે. ત્યારે મંદોદરીએ કહ્યું અરર, મારે હવે તેનું મોઢું જોવું નથી, કારણ કે તે તળાવ મારા દિયરની ખોપડીનું બનેલું છે માટે ભીમ અપવિત્ર થઈ ગયો ગણાય. એવું લાગે છે કે રાવણના સમયમાં જે લઘુગ્રહ (પહાડ) લંકાની નજીક પડ્યો હતો તેનો ઉલ્કાકુંડ બનેલો હતો. લઘુગ્રહ પૃથ્વી પર પડે ત્યારે તે તવા આકારનો ઉલ્કાકુંડ બનાવે છે. તેમાં પાણી ભરાઈ જાય ત્યારે તે તળાવ બનાવી દે છે. ભીમ તે ઉલ્કાકુંડ તળાવમાં સ્નાન કરવા પડ્યો હતો તેથી જ તવાકારની દીવાલો પરથી પાણીમાંથી બહાર નીકળતાં તેને ખૂબ જ મુસીબત પડી હતી.

પ્રશ્ર્ન એ છે કે શું કુંભકર્ણ એટલો મોટો હતો કે તેની ખોપડી તળાવ જેટલી વિશાળ હોય? આમ માનવું શક્ય નથી, પણ લોકોએ એ કથા બનાવી દીધી હશે. તેમ છતાં એ વાતમાં વજૂદ છે કે બંને કથા ભૂતકાળમાં લંકાની નજીકમાં એક પહાડ જેવડો લઘુગ્રહ પડ્યો હતો જેણે ઉલ્કાકુંડ બનાવ્યો હતો, તે વિષે નિર્દેશ કરે છે, જ્યારે લોકો કુદરતી ઘટનાને સમજી ન શકે ત્યારે આવી કથા બનાવી નાખે છે, પણ એ કથાનું સાચું અર્થઘટન કરીએ તો આપણને એ કુદરતી ઘટનાનું રહસ્ય સમજાય ખરું.

અમારા ગામ હળવદ પાસે કેદારનાથનો ધરો હતો. હવે તે વિસ્તૃત બ્રાહ્મણી ડેમના પાણીની નીચે આવી ગયો છે. એમ મનાતું કે તેમાં એટલું પાણી હતું જે રાજકોટમાં પાણીની તંગી હોય તો પૂરા રાજકોટને પાણી પૂરું પાડી શકે. તે પાતાળિયો ધરો હતો. કેદારનાથના ધરાની કથા એવી છે કે પાંડવો વનવાસમાં ફરતાં ફરતાં ત્યાં આવ્યા હતા. ત્યાં કુંતામાતાને પાણીની સખત તરસ લાગી. ત્યારે અર્જુને તીર મારી પાતાળમાંથી પાણી કાઢ્યું હતું અને કુંતામાતાને પીવડાવ્યું હતું અને પછી ત્યાં કેદારનાથ શંકર ભગવાનની સ્થાપના કરી પાણીનો અભિષેક કર્યો હતો. કેદારનાથના ધરાની નજીકમાં સુન્દરીભવાની નામનું સ્થળ છે ત્યાં પાંચ પાંડવો, દ્રૌપદી અને કુંતામાતાની મૂર્તિઓ છે અને એવા બીજા પાંડવોનાં રાંધવાનાં સાધનો વગેરે છે. એ બધો પાંચાંલ દેશ ગણાય છે.

કેદારનાથના ધરાના અસ્તિત્વ વિષે કહી શકાય કે ત્યાં બાણની માફક આવેલ લઘુગ્રહ પડ્યો હતો જેણે પાતાળ ફોડી નાખ્યું હતું અને ધરો બનાવી દીધો હતો, જેમાંથી પાંડવોએ પાણી પીધું હતું. બાકી બાણ મારી પાણી કાઢવું કે ભીષ્મપિતામહને પાણી પાવા અર્જુને ત્યાં બાણ મારી ગંગાનું અવતરણ કર્યું તેવી વાતો વિજ્ઞાન સ્વીકારી શકે નહીં.

વચનામૃતમાં સ્વામીનારાયણ ભગવાન કહે છે કે કોઈ પણ રજકણના કોટીને કોટી કટકા કરો તો પણ તેમાં અંતરીક્ષ છે, એટલે કે તેમાં ડોકિયું કરી શકાય છે. અણુમાં ડોકિયું કરી શકાય છે એ વાત ખરેખર રસપ્રદ છે. સ્વામીનારાયણ ભગવાને આ વાત અઢારમી સદીમાં કરી હતી, જ્યારે વિજ્ઞાનીઓને અણુને ભાંગી શકાય છે તે વાતની ખબર ન હતી. આમ આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રો અને વિજ્ઞાનમાં અર્વાચીન વિજ્ઞાનનાં મૂળિયાં દેખાય છે.

હિમાલય પ્રદેશના ડેલહાઉઝી અને ચંબાની નજીક ખજિયાર તળાવ છે. તે ખૂબ જ સુન્દર છે. તેને ભારતનું સ્વિટ્ઝરર્લેન્ડ કહે છે. એ તળાવનું નામ ખજિયાર - શેષનાગના નામ પરથી પડ્યું છે. તે પાતાળિયું તળાવ છે. એમાં જે વસ્તુ પડે તે અદૃશ્ય થઈ જાય એવી લોકોની માન્યતા હતી. લેખક અને હિમાલયના વિજ્ઞાની ડૉ. એસ. એસ. ચંદેલે ત્યાં સંશોધન કરી દર્શાવ્યું છે કે તે તળાવ વધુમાં વધુ ૩૦ ફૂટ જ ઊંડું છે. નાવમાં બેસી વજન સાથે એક હજાર મીટરની રસ્સીની મદદથી જગ્યાએ જગ્યાએ અમોએ ખજિયાર તળાવની ઊંડાઈ માપી હતી. ખજિયાર લેકનો તવા જેવો આકાર દર્શાવે છે કે તે ઉલ્કાકુંડ છે. ત્યાં ૧૫૦ ફૂટની ઉલ્કા પડી હતી જેણે એ ઉલ્કાકુંડ બનાવ્યો હતો. તેના કેન્દ્રમાં એ ઉલ્કાના પાષાણ હોવા જોઈએ. લોકો માનતા શેષનાગ તે તળાવમાં થઈને પાતાળમાં જાય છે અને કોઈ કોઈ વાર બહાર આવે છે. હવે લોકોને જાણ થઈ છે કે ખજિયાર લેક પાતાળિયું નથી. તે માત્ર ૩૦ ફૂટ જ ઊંડું છે. તેમાં દલદલ ખૂબ જ છે. તેથી તેમાં કોઈ પડે તો તે દલદલમાં ગાયબ થઈ શકે છે. દલદલ કદાચ દશ-વીસ ફૂટ હોય. હવે લોકોમાંથી ખજિયાર પાતાળિયું છે તેનો ડર ચાલ્યો ગયો છે.

અજીયાર ઉલ્કાકુંડ બનાવનાર લઘુગ્રહના અવશેષો અમે શોધ્યા નથી ૪૦-૪૫ લાખ રૂપિયા મળે તો તેના અવશેષો પણ ડ્રિલિંગ કરી મેળવી શકાય ખરા. હવે લોકો પણ માનતા થયા છે કે તે સુન્દર ઉલ્કાકુંડ છે. હવે આ ઉલ્કાકુંડ સુકાઈ ગયો છે તે તળાવ રહ્યું નથી. તેથી ઉલ્કાપાષાણ મેળવવાનું સરળ બની ગયું છે, પણ સંશોધન માટે નાણાં ક્યાંથી લાવવા તે પ્રશ્ર્ન છે.

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=238177


બ્રહ્માંડ દેખાય છે તેના કરતાં પણ વધારે વિચિત્ર છે. --- ડૉ. જે. જે. રાવલ

પહેલાં એમ મનાતું કે પૃથ્વી બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે. કોપરનિકસ, ગેલેલિયો વગેરેએ સાબિત કર્યું કે સૂર્ય બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે, નહીં કે પૃથ્વી. ગેલેલિયોએ આકાશગંગાના પટ્ટા તરફ દૂરબીન તાક્યું તો તેને ખબર પડી કે આકાશગંગાનો દૂધિયો પટ્ટો હકીકતમાં લાખો, કરોડો તારાનો સમૂહ છે. આપણે રાતે જે બધા તારા જોઇએ છીએ તે બધાં જ આપણી આકાશગંગાના સભ્યો છે. તેથી એમ મનાતું કે સૂર્ય બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે અને સૂર્ય આકાશગંગાના કેન્દ્રમાં છે અને બ્રહ્માંડ એટલે ધરતી અને તેની ઉપર આકાશગંગાનો તારા ભરેલો ચંદરવો. 

વિલિયમ હર્ષલે પ્રથમવાર આકાશગંગાનો આકાર જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને તેનું ચિત્ર ખડું કર્યું. પછી બીજા આકાશનિરીક્ષકોએ જોયું કે રાત્રિ આકાશમાં તારા વચ્ચે જે ધાબા દેખાય છે તે હકીકતમાં આકાશગંગા જેવી બીજી મંદાકિનીઓ જ છે. આકાશગંગા બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે તે વાત ખોટી સાબિત થઇ. તેમ છતાં સૂર્ય આકાશગંગાના કેન્દ્રમાં છે તેમ વિજ્ઞાનીઓ માનતા રહ્યા હતા. વીસમી સદીના વીસના દાયકામાં અમેરિકી ખગોળવિદ એડવીન હબલે મંદાકિનીઓનો અભ્યાસ કરી એ સાબિત કર્યું કે મંદાકિનીઓ એકબીજાથી દૂર ભાગે છે અને આપણું વિશ્ર્વ વિસ્તૃત થતું જાય છે. બ્રહ્માંડની વિચિત્રતા એ છે કે પૃથ્વી પર આપણે ગમે ત્યાં ઊભા રહીએ આપણને લાગે કે આપણે બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છીએ. તે જ રીતે ગમે તે ગેલેક્સીમાં જઇને જોઇએ તો લાગે કે તે ગેલેક્સી બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે. એટલે કે પૃથ્વી પરનું દરેક બિન્દુ કે બ્રહ્માંડની દરેક મંદાકિની બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં છે અને પૃથ્વી પરનું કોઇ પણ બિન્દુ કે બ્રહ્માંડની કોઇ પણ ગેલેક્સી બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાં નથી. આ ઉપરથી આપણને એક સુંદર મેસેજ (સંદેશો)મળે છે કે બ્રહ્માંડની કોઇ પણ વસ્તુ કે માનવી બ્રહ્માંડ માટે કેન્દ્ર સ્થાને છે, ખૂબ જ મહત્ત્વ ધરાવે છે, સાથે સાથે બ્રહ્માંડને, કુદરતને માટે કોઇ પણ મહત્ત્વનું નથી. માટે આપણે અભિમાન કરવાની જરૂર નથી તેમ છતાં આપણે એ માનવું જરૂરી છે કે બ્રહ્માંડ માટે હકીકતમાં આપણે મહત્ત્વના છીએ. આજથી ૫૦૦ વર્ષ પહેલાં નરસિંહ મહેતાએ બહુ સરસ ગાયું હતું કે હું કરું, હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા શકટનો ભાર જેમ શ્ર્વાન તાણે. એટલે કે ગાડા નીચે કૂતરું ચાલતું હોય અને તે એમ માને કે હું જ ગાડાને ચલાવું છું. તેવી હાસ્યાસ્પદ આપણી બ્રહ્માંડમાં સ્થિતિ છે. 

વીસમી સદીના ત્રીસના દાયકામાં અમેરિકી ખગોળવિદ હર્લો શેપ્લેએ બ્રહ્માંડમાં આપણી મંદાકિનીની આસપાસ પરિક્રમા કરતા તારકગુચ્છો (ગ્લોબ્યુલર કલસ્ટર)ના ડિસ્ટ્રિબ્યુશનનો અભ્યાસ કરી દર્શાવ્યું કે પૃથ્વી પરથી આકાશગંગાને અને તેની પરિક્રમા કરતાં તારકગુચ્છોનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે એ દિશામાં ઘણા બધા તારકગુચ્છો છે, જ્યારે તેની વિરુદ્ધ દિશામાં બહુ ઓછા તારકગુચ્છો છે. એ દર્શાવે છે કે આપણો સૂર્ય મંદાકિનીના કેન્દ્રમાં નથી. જો તે મંદાકિનીના કેન્દ્રમાં હોય તો સૂર્યમાળા ફરતે આ તારકગુચ્છો સરખી રીતે વિખરાયેલાં દેખાવા જોઇએ, શેપ્લેએ પછી કહ્યું કે આપણો સૂર્ય આકાશગંગા મંદાકિનીના કેન્દ્રથી ૩૨૦૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. આમ સૂર્યે તેની કેન્દ્રીય ગાડી ખોઇ નાખી. તેમ છતાં તે સૂર્યમાળાના કેન્દ્રમાં તો છે જ. આપણા મનીષીઓએ કહ્યું છે કે ધ્યેય : સદા સવિતુ: મંડલ 

મધ્યવર્તી/અર્થાત સૂર્યમંડળના કેદ્રમાં છે તેવા સૂર્યનું ધ્યાન ધરો. 

એ જ દાયકામાં ડચ ખગોળવિજ્ઞાની હેન્ડ્રિક ઉર્ટે દર્શાવ્યું કે આપણી આકાશગંગા તેની ધરી પર ગોળ ગોળ ફરે છે. તેની ધરી પર ફરતાં એક અબજ વર્ષ લાગે છે. 

એ જ અરસામાં ભારતીય ખગોળવિજ્ઞાની સુબ્રમણ્યમ ચંદ્રશેખરે દર્શાવ્યું કે સૂર્ય જેવા તારામાં જ્યારે કેન્દ્રીય અણુક્રિયા લગભગ મંદ પડી જાય ત્યારે તે ૧૪ લાખ કિલોમીટરના વ્યાસમાંથી ૧૪ હજાર કિલોમીટર વ્યાસનો પ્રકાશ નહીં દે તો શ્ર્વેતવામન તારો બની જાય છે. પણ આવા તારાનું અસ્તિત્વ ત્યારે જાણમાં ન હતું, પણ વ્યાધનો યુગ્મ તારો ઘણો ભારે તારો છે તે ૧૮૪૬માં બેસલ નામના ખગોળવિદે કહેલું. એ જ તે ચંદ્રશેખરનો શ્ર્વેતવામન તારો નીકળ્યો. વ્યાધની નજીકનો પ્રશ્ર્વા તારાનો મિત્ર તારો પણ ચંદ્રશેખરનો શ્ર્વેતવામન તારો નીકળ્યો. 

૧૯૩૯ના વર્ષે રોબર્ટ ઓપનહાઇમર અને તેમના વિદ્યાર્થીઓએ સૂર્ય કરતાં ચાર પાંચ ગણા વજનદાર તારાના ગર્ભભાગમાં જ્યારે આણ્વિક ઇંધણ ખતમ થવા આવે ત્યારે તે તારો કેવી રીતે શાંત થાય તેની થીઅરી આપી. આ તારાને ન્યુટ્રોન તારો અથવા પલ્સાર કહે છે. તે ૧૯૩૩માં શોધાયો. તેનો પહેલો અહેસાસ બ્રિટિશવિજ્ઞાની હ્યુઇશની વિદ્યાર્થિની જોસલીન બેલે કર્યો અને તેની સમજ હ્યુઇશે આપી. 

સૂર્ય કરતાં દસ-પંદર ગણા કે તેથી વધારે ભારે તારાના ગર્ભભાગમાં આણ્વિક ઇંધણ ખૂટે ત્યારે તેમાં જબ્બર ગુરુત્વીયપતન થાય છે જે ચાલુ જ રહે છે અને તેની સપાટી પર પલાયનગતિ પ્રકાશની ગતિ હોય છે. માટે તે દેખાતા નથી અને તેનું ગુરુત્વાકર્ષણ પણ અતિ ભયંકર હોય છે. તેથી તેને બ્લેક હોલ કહે છે. વીસમી સદીના સિત્તેરના દાયકામાં બ્લેક હોલ આપણી સમક્ષ આવ્યા. 

બ્રહ્માંડમાં એવા તારા છે જે અબજો પ્રકાશવર્ષ દૂર છે પણ ઝળહળતા પ્રકાશે છે. તે હકીકતમાં શું છે તેની ખબર નથી. તેને કેવેઝાર કહેવામાં આવ્યા છે. ખગોળવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે તે કદાચ ગેલેક્સી નાં કેન્દ્રો હોય, જે આટલા બધા દૂર છે, તેમ છતાં નજરે ચઢે છે. 

બ્રહ્માંડમાં વિશાળ ખાલી જગ્યાઓ છે. વિશાળ અતિવિશાળ તારાગુચ્છોના સમૂહો છે. સૂર્યને મંદાકિનીના કેન્દ્રને ચક્કર મારી લેતા લગભગ ૨૫ કરોડ વર્ષ લાગે છે. મંદાકિનીઓની ફરતે સેટેલાઇટ ગેલેક્સીઓ ચક્કર મારે છે. અમુક ગેલેક્સીઓની ફરતે પણ વલયો છે. આપણું દૃશ્યવિશ્ર્વ સીમિત છે ૧૩.૬ અબજ પ્રકાશ વર્ષની ત્રિજ્યાવાળું. 

હાલ સુધીમાં ૩૦૦૦થી વધારે સૂર્યમાળાની બહાર બીજા તારાની પરિક્રમા કરતા ગ્રહો શોધાયા છે. વિજ્ઞાનીઓ માને છે કે બ્રહ્માંડમાં બીજી કેટલીયે જગ્યાએ જીવન હોવાની શક્યતા છે. આઇન્સ્ટાઇને જેની આગાહી સો વર્ષ પહેલાં કરી હતી તે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો શોધાઇ ચૂક્યા છે. 

બ્રહ્માંડનો અભ્યાસ કરતાં લાગે છે કે આપણું બ્રહ્માંડ હંમેશને માટે વિસ્તૃત થયા કરશે. આપણે એવર એક્સપાંડિંગ યુનિવર્સ (ever expanding universe )માં જીવી રહ્યા છીએ. 

સૂર્ય માળામાં લાગ્રાજંબિન્દુએ લઘુગ્રહો મળ્યા છે. ભરવાડ-ઉપગ્રહો shaphard satellites શોધાયાં છે. બ્રહ્માંડ પોતે જ ગ્રેવીટેશનલ સેન્સ છે, જે મંદાકિનીઓ અને કવેઝારનાં કેટલાંય પ્રતિબિંબો દૃશ્યમાન કરે છે. બ્રહ્માંડ વિષે ન સમજાય એવી વાત એ છે કે તે સમજી શકાય તેવું છે અને જેટલું વિચિત્ર તે દેખાય છે તેના કરતાં પણ તે વધારે વિચિત્ર છે. શું આપણે કદીયે તેનો પાર પામી શકીશું? આ બ્રહ્માંડમાં આપણે માત્ર આપણો અને બધી વસ્તુઓનો ભૂતકાળ જ જોઇએ છીએ. બ્રહ્માંડની વિચિત્રતા એ છે કે બ્રહ્માંડમાં બનેલો એક પ્રસંગ એક જગ્યાએ ભૂતકાળ છે તો બીજી જગ્યાએ વર્તમાનકાળ છે તો ત્રીજી જગ્યાએ ભવિષ્યકાળ છે. બ્રહ્માંડમાં બનેલ દરેક પ્રસંગ (ઘટના) કદી પણ નાશ પામતી નથી. બ્રહ્માંડ વિષે આના કરતાં વધારે વિચિત્ર શું હોઇ શકે? બ્રહ્માંડમાં ૧૦૦ અબજ મંદાકિનીઓ છે. બ્રહ્માંડમાં મંદાકિનીનું સ્થાન કણ સમાન છે, જેમાં મોટા મોટા ૫૦૦ કે ૧૦૦૦, ૨૦૦૦ તારા હોય છે અને બે તારા વચ્ચે સરાસરી અંતર ૪૫૦૦ અબજ કિલોમીટરનું હોય છે. મંદાકિનીમાં તારાનું સ્થાન કણ સમાન છે જેની સાઇઝ ૧૫, ૨૦, ૨૫ કે ૫૦ લાખ કિલોમીટર હોય છે. તેમ છતાં આ વિશાળ વિશ્ર્વમાં જીવન ન હોય તો તેને જોનાર કોણ, તેના અસ્તિત્વનો અર્થ શું? જંગલમાં મોર નાચે પણ તેને જોનાર કોઇ ન હોય તો તેનો અર્થ શું? જંગલમાં ખૂબ સુંદર અને સુગંધિત પુષ્પો ઊગે અને તેમને જોનાર કોઇ ન હોય તો તેનો અર્થ શું? જેમ બ્રહ્માંડ આપણા માટે અગત્યનું છે તેમ આપણે બ્રહ્માંડ માટે એટલા જ અગત્યના છીએ. 

બ્રહ્માંડમાં મંદાકિની ૨૦ અબજ વર્ષ જીવે. તેની સાઇઝ ૩ લાખ પ્રકાશવર્ષની ‘એક પ્રકાશવર્ષ એટલે ૧૦,૦૦૦ અબજ કિલોમીટર.) તારા ૧૦ અબજ વર્ષ જીવે. તેની સાઇઝ ૧૫ લાખ કિલોમીટરથી ૧૫૦ કે ૧૫૦૦ લાખ કિલોમીટર. આપણે છ ફૂટના લગભગ ૧૦૦ વર્ષ જીવીએ. સૂક્ષ્મજીવો એકાદ સેક્ધડ જીવે. આ સ્કેલ બ્રહ્માંડમાં છે - દરેકેદરેક સ્કેલ અગત્યનો છે અને કોઇ પણ સ્કેલ અગત્યનો નથી.

બ્રહ્માંડ વિશેનું આપણું જ્ઞાન કેવી રીતે વિસ્તાર પામ્યું? --- ડૉ. જે. જે. રાવલ

આપણે દિવસે કે રાતે આકાશ તરફ જોઈએ તો લાગે કે બ્રહ્માંડ આપણી ફરતે ફરે છે. ૧૫૪૨ની સાલ પહેલાં લોકો માનતાં કે પૃથ્વી વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે અને આખું વિશ્ર્વ પૃથ્વીની ફરતે ફરે છે. આ રીતે પુરાતન કાળમાં પૃથ્વીનું ઘણું મહત્ત્વ હતું. તેનું એકચક્રીય રાજ હતું. પુરાતનકાળમાં વિશ્ર્વ એટલે પૃથ્વી અને તેની માથે તારલાભર્યું આકાશ અને તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો વિહાર કરે. આપણા મનીષીઓને પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વે ખબર હતી કે સૂર્ય જ ગ્રહમાળાના કેન્દ્રમાં છે અને પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ગોળ ગોળ ફરે છે. પણ આપણને જ આપણા જ્ઞાનની ખબર ન હતી. આપણે જ આપણા જ્ઞાનથી અજાણ હતા. શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે ધ્યેય: સદા સવિતુ મંડલ મધ્યવર્તી, અર્થાત્ આકાશ મંડળના મધ્યમાં રહેલા સૂર્યનું ધ્યાન ધરો. આ દર્શાવે છે કે આપણા મનીષીઓને ખબર હતી કે સૂર્ય વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે. આ વિચારસરણી સૂર્ય-કેન્દ્રીય વિશ્ર્વવિચારસરણી (sun Centered universe / hello centric universe) કહેવાય છે કે પૃથ્વી-કેન્દ્રીય વિશ્ર્વવિચાર સરણીને Geo centric universe કહેવાય છે. પુરાણોમાં લખ્યું છે કે પૃથ્વી પ્રાંગમુખી ભ્રમતી અર્થાત્ પૃથ્વી પશ્ર્ચિમથી પૂર્વ તરફ પોતાની ધરી પર ઘુમે છે. ગ્રીસમાં ર૩૦૦ વર્ષ પૂર્વે સેમોસના એરિસ્ટાર્ચસે કહેલું કે ગ્રહો પોતપોતાની ધરી પર ગોળ ગોળ ઘુમે છે. સાથે સાથે તેઓ સૂર્યની પણ પરિક્રમા કરે છે. પણ એરિસ્ટાર્મસનું કોઈએ સાંભળ્યું નહીં. તે ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલાં જન્મી ગયો હતો, તેમાં બીજા વિદ્વાનોની દલીલો એ હતી કે જો પૃથ્વી ગોળ ગોળ ફરતી હોય તો આપણાથી અંતરીક્ષમાં ફેંકાયેલો દડો આપણી પાછળ પડવો જોઈએ. આપણા હાથમાં ન આવવો જોઈએ. આવું બનતું નથી. હવે આપણને સમજાયું છે કે પૃથ્વીથી થોડે અંતરે અંતરીક્ષમાં ગયેલો દડો, પૃથ્વી સાથે જ જડાયેલો ગણાય, પણ જો આપણે રોકેટને એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં લાંબા અંતરે ફેંકીએ તો આપણે જે ટારગેટે રોકેટને ફેંકવાનું હોય તેનાથી ઓછાં અંતરે ટારગેટ કરવું પડે, નહીં તો તે ટારગેટને ચૂકી જાય અને ટારગેટની પાછળ પડે. પૃથ્વી સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે તેની વિરુદ્ધમાં પ્રાચીન વિદ્વાનોની દલીલ એમ હતી કે જો પૃથ્વી સૂર્યની પરિક્રમા કરતી હોય તો તે જે દિશામાં ગતિ કરતી હોય તે દિશાના તારા નજીક આવતા દેખાય અને મોટા મોટા થતાં દેખાય અને વિરુદ્ધ દિશામાં આનાથી ઊલટું દેખાય, પણ આમ થતું દેખાતું નથી. હવે આપણને ખબર પડી છે કે તારા એટલા બધા દૂર છે કે આ ફેરફાર સૂક્ષ્મ હોવાથી નરીઆંખે દેખાતો નથી, પણ હવે વિજ્ઞાનીઓએ એવાં ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ બનાવ્યાં છે કે આ ફેરફાર નોંધી શકાય છે. તેમ છતાં છેક ૧પ૪ર સુધી લોકો માનતા રહ્યા હતા કે પૃથ્વી વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે. 

ખગોળવિદોએ પૃથ્વી વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે તેવી વિચારસરણી (Geo centric universe)નો સ્વીકાર કર્યો હતો, પણ તેમને બે નિરીક્ષણો સમજાતાં ન હતાં. એક કે ગ્રહો વક્રગતિ શા માટે કરે છે. બીજું કે ગ્રહો એક સ્થિતિમાં બહું નજીક તેજસ્વી અને મોટા દેખાય છે, જ્યારે બીજા સમયે એ જ પરિસ્થિતિમાં તે દૂર ઝાંખા અને નાના દેખાય છે. આ નિરીક્ષણ તેઓએ ગ્રહોના અંતર અને સાઈઝના વેધો લેવાથી જણાઈ હતી. આ ગૂંચવણ તેમને સતાવતી હતી. આ ગૂંચવણને ઉકેલવા ઈસુની સદીના પ્રાથમિક વર્ષોમાં વિચક્ષણ ખગોળ વિજ્ઞાની ટૉલેમીએ એક સ્કીમની (યોજનાની) કલ્પના કરી. તે મુજબ ગ્રહ પૃથ્વીની ફરતે વર્તુળમાં પ્રદક્ષિણા નથી કરતો પણ એક બિન્દુ વર્તુળકક્ષામાં પૃથ્વી ફરતે ફરે છે અને તેની ફરતે વર્તુળકક્ષામાં ગ્રહ ફરે છે. આ યોજનાનો ખગોળવિદો સાઈકલ અને એપી-સાઈકલ (cycle and epi cycle) કહે છે. પુરાતન સમયમાં વર્તુળ દૈવી વક્ર ગણાતું માટે ગ્રહોની કક્ષા તેમણે વર્તુળમાંની લીધી હતી. તેની પાછળ ચોક્કસ નિરીક્ષણ ન હતું. ટૉલેમીની આ સ્કીમ (યોજના) રાહત આપતી દેખાઈ પણ તે ગ્રહોની ગતિવિધિ સંતોષી ન શકી. તો ટૉલેમીએ કહ્યું કે પૃથ્વીની ફરતે વર્તુળકક્ષામાં એક બિન્દુ પરિક્રમા કરે છે. આ બિન્દુની ફરતે વર્તુળકક્ષામાં એક બીજું બિન્દુ પરિક્રમા કરે છે અને તે બીજા બિન્દુની ફરતે વર્તુળ કક્ષામાં ગ્રહ પરિક્રમા કરે છે. એટલે કે વર્તુળ એની ઉપર વર્તુળ અને એની ઉપર વર્તુળકક્ષામાં ગ્રહ પરિક્રમા કરે છે. તેને સાઈકલ, એપી-સાઈકલ અને એપી-એપી-સાઈકલ (cycle and epi cycle and epi epi cycle )ની યોજના કહે છે. આ હકીકતમાં ગ્રહની ગતિવિધિનો મેળ બેસાડવાની કાલ્પનિક યોજના હતી. તે કૃત્રિમ યોજના હતી અને દિવસે દિવસે ગ્રહની ગતિવિધિ સમજાવવા જટિલ બનતી ચાલી. જાણે કે મારી મચેડીને ગ્રહની ગતિવિધિ સમજાવવાની જ હોય તેવી આ સ્કીમ હતી. બીજી કોઈ સમજણની ગેરહાજરીમાં ટૉલેમીની આ સ્કીમ ૧૩૦૦ વર્ષ ચાલી તે એટલી જ જટિલ બની ગઈ હતી કે ખગોળ વિજ્ઞાનીઓ આ સ્કીમથી કંટાળી ગયા હતા. પણ આ બાબતે બીજો રસ્તો દેખાતો ન હતો. અગિયારમી સદીના વિખ્યાત આરબ ખગોળ વિજ્ઞાની ઓમર ખય્યામે સૂર્યમંડળની ગતિવિધિને સમજાવતી આ સ્કીમ તેમને ખૂંચતી લાગી, સમજમાં જ ન આવી, કૃત્રિમ લાગી, તેથી તેમણે ખગોળવિજ્ઞાનને જ તિલાંજલિ આપી અને દારૂ અને રુબાયતોને રવાડે ચડી ગયા. ૧૫૪૨માં મરણ પથારીએ પડેલા પૉલેન્ડના પાદરી, ગણિત અને ખગોળ વિજ્ઞાની નિકોલસ કોપરનિક્સે પોતાનું પુસ્તક પ્રગટ કરી જાહેર કર્યું કે પૃથ્વી નહીં, પણ સૂર્ય વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે અને પૃથ્વી સહિતના બધા જ ગ્રહો વર્તુળકક્ષામાં સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. 

કોપરનિક્સની સૂર્ય-કેન્દ્રીય થીઅરીએ ખગોળ-વિજ્ઞાનીઓને મૂંઝવતો વક્રગતિનો પ્રશ્ર્ન હલ કર્યો, કારણ કે અંદરનો ગ્રહ ઝડપી ગતિ કરે છે, તેથી તેની પરથી જોતાં જ્યારે અંદરનો ગ્રહ બહારના ગ્રહ નજીક જાય ત્યારે બહારનો ગ્રહ વક્ર ગતિ કરતો દેખાય. આ એક આભાસ છે, કારણ કે હકીકતમાં કોઈ ગ્રહ વક્રગતિ કરતો જ નથી, પણ કોપરનિકસની સૂર્ય-કેન્દ્રીય થીઅરી એ સમજાવી શકી નહીં કે શા માટે અમુક ચોક્કસ સ્થિતિમાં ગ્રહો તેજસ્વી મોટા અને નજીક દેખાય છે અને તે જ સ્થિતિમાં અમુક બીજા સમયે તે નાના ઝાંખા અને દૂર દેખાય છે, કારણ કે બધાં જ ગ્રહો જો વર્તુળકક્ષામાં સૂર્યની પરિક્રમા કરતા હોય તો બંને પરિસ્થિતિ અદલો-અદલ સમાન હોવી જોઈએ. આ પરિસ્થિતિએ કોપરનિક્સની થીઅરી પર શંકા જગાડી. 

ટાયકો બ્રાહે જેવા મહાન ખગોળ નિરીક્ષકે કોપરનિક્સની થીઅરીને સાચી સ્વીકારવાનો ઈન્કાર કર્યો. બ્રાહેએ કહ્યું કે પૃથ્વી વિશ્ર્વના કેન્દ્રમાં છે, પણ સૂર્ય અને ચંદ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરે છે પણ ગ્રહો બધા સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે તેથી આપણને ગ્રહોની વક્ર ગતિ સમજાય છે અને ગ્રહો અમુક સમયે નજીક, પ્રકાશિત અને મોટા દેખાય છે અને એ જ પરિસ્થિતિમાં અમુક બીજા સમયે તે દૂર, ઝાંખા અને નાનાં દેખાય છે, તે પણ સમજી શકાય છે. યોગાનુયોગ ટાયકો બ્રાહેને તેના કાકા ડેન્માર્કના રાજા સાથે વેધશાળામાં અપાતી મોટી નાણાકીય સહાયની કાપ થઈ તે વિષયે ઝઘડો થયો. તે તેની કોપરનહેગનના વીન ટાપુની વેધશાળાનાં બધાં જ સાધનો લઈ જર્મનીનાં પ્રાગ શહેરમાં આવ્યો. બ્રાહેનું શરીર જબ્બર હતું. તેનો ખોરાક પણ જબ્બર હતો. તેનું દારૂ પીવાનું પણ જબ્બર હતું અને તેનો ગુસ્સો પણ જબ્બર હતો. તેણે ર૦ વર્ષ સુધી લગભગ દરરોજ રાતે તારા, ગ્રહોનો અભ્યાસ કરેલા અને આકાશપિંડોનાં ખૂબ જ ચોક્કસ અને સૂક્ષ્મ વેધ લીધેલાં અને તેની લોગબુક બનાવેલી આજ સુધી પણ ટાયકોનું નામ આકાશ નિરીક્ષક તરીકે સન્માન સાથે લેવાય છે, તેનો જોટો જડવો મુશ્કેલ છે.

ટાયકોનો મદદનીશ જો કોઈ ભૂલ કરે તો તે તેને લાફો મારી દે અને તેનો એક લાફો ખાય તે ત્રણ ગલોટીયા ખાઈ જાય. આવા ટાયકોની નીચે કામ કરવા જર્મનીનો ગરીબ પણ મિસ્ટિક ખગોળવિદ યોહાન્સ કેપ્લર આવે છે. કેપ્લરની ઘણી આજીજી પછી ટાયકો તેને મદદનીશ તરીકે સ્વીકારે છે અને તેને મંગળનો અભ્યાસ કરવાનું કહે છે, સાથે સાથે તાકીદ કરે છે કે જે નિરીક્ષણ કરે તે બરાબર નોંધે અને તેમાંથી થીઅરી બનાવવાની ક્રિયા માંડી વાળે. 

કેપ્લરે બરાબર તે પ્રમાણે મંગળનું નિરીક્ષણ અને અધ્યયન કર્યું. તેના આશ્ર્ચર્ય વચ્ચે તેણે જોયું કે ગ્રહ વર્તુળાકાર કક્ષામાં નહીં, પણ દીર્ઘવર્તુળાકાર કક્ષામાં (elliptical orbit, ellipse) સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. આભાર માનવો રહ્યો ગ્રીક ગણિત-ભૂમિતિ-ખગોળશાસ્ત્રીઓનો કે તેમણે વર્તુળ, દીર્ઘવર્તુળ (ellipse) પરવલય (parabola) અતિ પરવલય (hyperbola) વગેરેનું ગણિત અને ભૂમિતિ શોધી કાઢી હતી જેથી કેપ્લર ગ્રહનો માર્ગ દીર્ઘવર્તુળ છે તે જાણી શક્યો. 

એવામાં ટાયકોનું તેના શરીર, તેનો ગુસ્સો, તેની ખાવા-પીવાની ટેવોને લીધે અચાનક હાર્ટઍટેકમાં મૃત્યુ થયું. ટાયકોના નિરીક્ષણની બધી જ નોંધ કેપ્લરના હાથમાં આવી. તેણે ગ્રહગતિના ત્રણ નિયમો તારવ્યા જે ખગોળ વિજ્ઞાનના પાયાના બન્યા. આ નિયમો હતા કે ગ્રહો દીર્ઘવર્તુળમાં ગતિ કરે છે, ગ્રહ દર સેક્ધડે એક સરખું ક્ષેત્રફળ આવરે છે અને ગ્રહના પરિક્રમાના સમયનો વર્ગ તેના અંતરના ઘનના પ્રમાણમાં હોય છે. આ નિયમો નિરીક્ષણ પરથી તારવવામાં આવ્યા હતા. તેની પાછળનું ભૌતિકશાસ્ત્ર અજાણ્યું હતું. શા માટે ગ્રહો સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે તે મૂળભૂત પ્રશ્ર્નનો જ જવાબ કેપ્લર પાસે ન હતો.


તબીબી ક્ષેત્રે હિંસા -- ડૉ. મનુ કોઠારી ઉ ડૉ. લોપા મહેતા


18-03-2018

તબીબી ક્ષેત્રે હિંસા પુસ્તકની પ્રથમ આવૃત્તિને આમજનતા, ડૉક્ટરો તથા જૈન દાર્શનિકોએ ભલે મંદ સૂરે પણ સતત ઉષ્માભર્યો આવકાર આપ્યો છે. એને આધારે અહીં થોડી વધુ સમજ સૂક્ષ્મસ્તરે આપીએ છીએ. એ સમજમાં સ્વની ઉન્નતિ અને પરહિત સમાયેલ છે. 

પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિમાં આમુખ તરીકે, અમને ખ્યાલ છે કે અમારા તબીબી ક્ષેત્રે હિંસા પુસ્તકે અને એ જ વિચારો રજૂ કરતા ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત અંગ્રેજી પુસ્તકે તબીબી ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન નથી આણ્યું. ઊલટાનું સારવાર અને સંશોધન, એ બંને ક્ષેત્રમાં પરિસ્થિતિ વણસી છે. અમે કરેલ તબીબી ક્ષેત્રે હિંસાના વર્ણનમાં જરા પણ અતિશયોક્તિ નથી એ સાબિત થઇ ચૂક્યું છે. આથી જ હિંમત ન હારતાં, વહેલી મોડી ક્યારેક તો અમે આપેલ . સમજ બધાને ગળે ઊતરશે એવી આશા સેવીએ છીએ. અહિંસા માટેની સમજને વધુ ગહન બનાવવા આ આમુખ દ્વારા અમે થોડી વધુ વિચારકણિકાઓ ઉમેરીએ છીએ. 

માનવમન ચંચળ છે, એને નાથવું બહુ મુશ્કેલ છે. આ લાચારી મૂંઝાયેલ અર્જુને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસે રજૂ કરી છે. ભગવાન એને સૂચના આપે છે કે તું એને માટે વારંવાર અભ્યાસ-પ્રયત્ન-કર. પશ્ર્ચિમી તત્ત્વચિંતકોએ પણ એક યા બીજી રીતે આ મુશ્કેલીનો ઉકેલ સૂચવ્યો છે. આધુનિક માનસશાસ્ત્રી એરિક ફ્રોમે કહ્યું છે કે, પ્રેમની ભાવના નિર્ણય આધારિત love of decision હોય કે લાગણી આધારિત love of emotion હોય. નિર્ણય આધારિત પ્રેમી પર પ્રેમ વરસાવવામાં આવે છે. નાજુક છોડની જેમ તેનું જતન કરવામાં 

પ્રેમ કરનાર વ્યક્તિ પ્રેમી પ્રત્યેની પોતાની એક પણ ફરજ ચૂકતી નથી. પ્રેમનું પાત્ર ગમે તે હોય, સંજોગવશાત તેમાં ગમે તેટલા ફેરફાર થાય તો પણ પ્રેમ કરનાર પોતાના પ્રેમપાત્ર પર કબજો જમાવતી નથી. એને મુક્ત ગગનમાં વિહરવા દે છે. ખલીલ જિબ્રાનના શબ્દોમાં આ પ્રેમને possess not, nor be possessed કહેવાય. આ પ્રેમમાં પ્રેમની મહત્તા, નજાકત, પરમ તત્ત્વ પામ્યાનો આનંદ, મુક્તિ અને સન્માન જળવાઇ રહે છે. આવા પ્રેમમાં મહાલતાં પ્રેમીઓ ભય, ડર, માલિકીપણાનો ભાવ, શિરજોરી, પરવશતા જેવાં અધોગતિને માર્ગે દોરનાર પરિબળોથી પર રહે છે. બીજી તરફ લાગણી આધારિત પ્રેમ એ લાગણીવેડાનું પ્રદર્શન છે. લાગણીના જોશનું પૂર એને ટકાવે છે. માટે જ્યાં સુધી લાગણીનો ઊભરો હોય ત્યાં સુધી એ ટકે છે અને પછી એ ઉજ્જડ ભૂમિમાં ધિક્કારનું બીજ પોષાય છે. માલિકી ભાવના, દાદાગીરી, અસહિષ્ણુતા જેવા અધમ ભાવોથી રચાયેલ ફળ અને ફૂલોની લતાઓ વિકસે છે. મોટા ભાગની પ્રેમની ગાથાઓ આવા એક દૂજે કે લિયે જેવા લાગણી આધારિત પ્રેમને પાયે રચાયેલ હોય છે. જ્યારે કે નિર્ણય આધારિત પ્રેમનો નક્કર પાયો જ્ઞાન દ્વારા નખાયેલો હોય છે માટે જ એ ઇમારત સર્વ ઝંઝાવાત સામે ટકી રહે છે.

પ્રેમ અને અહિંસા સિક્કાની બે બાજુ છે. અહિંસા જ્યારે દયાભાવમાંથી જન્મે ત્યારે એ લાગણી આધારિત અહિંસા કહી શકાય. જ્યારે દયાજનક દૃશ્ય પ્રત્યક્ષ હોય ત્યારે વ્યક્તિમાં અનુકંપા જાગી ઊઠે છે પણ તે ભાવના ટકતી નથી. જ્યારે સમજ રગેરગમાં પહોંચી જાય ત્યારે ઉદાત્ત ભાવના અને વર્તન વ્યક્તિ માટે સહજ બની જાય છે. એને પોષવા કોઇ પણ વ્યક્તિગત બોજ ઉઠાવવો આકરો લાગતો નથી. સામેની વ્યક્તિ પર પણ પરોપકારનો બોજ લદાતો નથી. એવી ભાવના અને વર્તન નુકસાન ન પહોંચાડતાં સૃષ્ટિને ઊલટાંનાં પોષે છે. આ પ્રમાણે જ્ઞાન આધારિત અહિંસા માનવ, અન્ય જીવજગત અને પર્યાવરણ એમ સૌનું સૌંદર્ય વધારે છે. 

બીજો પ્રશ્ર્ન સહજ થાય કે કયું જ્ઞાન સાચું જ્ઞાન કહેવાય ? આધુનિક યુગમાં વિજ્ઞાને ચંદ્રમાની ધરતી પર માનવના પગ મંડાવ્યા છે. મંગળની ધરતીની આબેહૂબ તસવીરો અવકાશયાન દ્વારા પ્રાપ્ત કરી છે. એટલે અત્યારે તો વિજ્ઞાન જે સાચું કહે એ સાચું અને ખોટું કહે એ ખોટું એવી ધારા પ્રવર્તે છે. વિજ્ઞાન પોતે કઇ રીતે સાચાખોટાના નિર્ણય લે છે એ પહેલાં જોઇએ. 

૧. પ્રયોગશાળામાં જે કંઇ પ્રયોગ દ્વારા પ્રતિ-પ્રાપ્તિ થઇ શકે એવા જ વિજ્ઞાનને વાસ્તવિકતા તરીકે માન્ય રાખવામાં આવે છે. 

૨. વિજ્ઞાન એક યા બીજી રીતે પુરાવો કે સાબિતી માગે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો વિજ્ઞાન તર્ક આધારિત કારણ અને પરિણામને વાસ્તવિકતા તરીકે સ્વીકારે છે. વિજ્ઞાન સંખ્યાશાસ્ત્ર દ્વારા સ્વીકૃતિની મહોર જરૂરી માને છે. 

૩. વિજ્ઞાને જે કંઇ સાબિત કર્યું હોય એ સાચું છે એની ચરમકક્ષા એટલે ખ્યાતનામ વૈજ્ઞાનિક સામયિકોમાં એ સાબિતીની પ્રસિદ્ધિ થવી. 

૪. વિજ્ઞાન એ સત્યની શોધ છે અને ધંધાદારીપણાથી મુક્ત છે. 

વિજ્ઞાનના આ ચારેય પાયા કેટલા પોકળ છે એ આપણે જોઇએ. પ્રયોગવાદ ખરેખર સત્યની શોધ છે કે પછી વિચારનો વિલાસ છે એ પણ આપણે જોઇએ. 

અત્યારે પ્રયોગશાળા એટલે આધુનિક મંદિર એમ સમજવામાં આવે છે. ત્યાં સત્યની શોધ કરવામાં આવે છે. તેમાં કામ કરનાર વૈજ્ઞાનિક પૂજારીની જેમ પૂજા સમાન પ્રયોગો કરે છે. એ પ્રયોગો માનવકલ્યાણ માટે થયા હોય છે એમ મનાય છે. પરંતુ આપણા દેશની જ વાત કરીએ તો આપણે ત્યાં પંચતારિક હૉસ્પિટલો છે, ત્યાં પહેલાં પૈસા જમા કરાવો અને તે પણ રોકડા, પછી જ (પ્રાણઘાતક રોગ હોય - તાત્કાલિક હૉસ્પિટલમાં દાખલ થવું જરૂરી હોય - તો પણ અંદર દાખલ થવા દે છે. અને આ બધી હૉસ્પિટલોનાં સંચાલકો હૉસ્પિટલના નામ પાછળ સંશોધન કેન્દ્ર -Research Center - એમ જોડી દે છે. આથી આપણી સરકાર તેઓની કમાણીમાંથી સો ટકા કરવેરાની મુક્તિ આપે છે. સંશોધનક્ષેત્રે તેમનું પ્રદાન શૂન્ય જ રહ્યું છે તે સૌ કોઇ જાણે છે. આમ જનતાના માનસમાં એક છબિ હોય છે જેમાં સફેદ કોટમાં સજ્જ થયેલ માનવહિતેચ્છુ ડૉક્ટરો રાતદિન પ્રયોગશાળામાં અત્યંત આધુનિક યંત્રો કે માઇક્રોસ્કોપ સાથે કામ કરતા ચીતરાયેલ હોય છે. ડૉક્ટર જરૂર પ્રમાણે અન્ય વૈજ્ઞાનિકો સાથે કોન્ફરન્સ ભરીને મૂંઝવતા પ્રશ્ર્નોના જવાબ શોધવા મથે છે એ સામાન્ય પ્રચલિત માન્યતા છે. પરંતુ એ સર્વવિદિત નથી કે નોબેલ પારિતોષિક મેળવવાની હોડમાં અસંખ્ય નિર્દોષ પ્રાણી પર પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રશ્ર્ન ઊઠે છે કે આટઆટલાં નોબેલ પારિતોષિકોથી નવાજેલ કાર્યોએ ખરેખર માનવજાતને રાહત આપી છે કે પછી તેવી અધકચરી જાણથી માનવજાતને વધુ અજંપો સેવતી કરી દીધી છે ? 

અહીં નોંધ કરવી જરૂરી છે કે Experience, Experiment, Expertise, Expert આ ચારેય શબ્દો લેટિન મૂળ ધાતુ Experiri પરથી આવ્યા છે. ઊડ્ઢાયશિયક્ષભય નો અર્થ થાય પ્રયત્ન, અનુભવ, સંકટ, જોખમ અને ભય. વિશ્ર્લેષણ કરીએ તો પ્રયોગકાર માટે યત્ન અને અનુભવ એમ અર્થઘટન કરવું વાજબી છે. પરંતુ જે દર્દી કે પ્રાણી પર પ્રયોગ કરવામાં આવે છે તેને માટે તો સંકટ અને જોખમ એમ અર્થઘટન કરવું બંધબેસે છે. ટૂંકમાં, પ્રગતિક્ષેત્રે તેમ જ દર્દી માટે નિરાશા જ પ્રવર્તે છે. 

તબીબી ક્ષેત્રમાં પ્રયોગશાળા એટલે પ્રયોગકર્તા પોતે જેને સત્ય માને છે એનું દર્દી અથવા પ્રાણીમાં આરોપણ કરવું અને એને આધારે દર્દીનો ઉપચાર કરવો. હદય-રોગ, કૅન્સર, ડાયાબિટીસ વગેરે રોગો માટે તબીબી શાસ્ત્ર પ્રયોગશાળાને આધારે આજ સુધી પુરવાર નથી કરી શક્યું કે આ માની લીધેલ રોગો ખરેખર રોગો છે કે પછી શરીરમાં જોવા મળતી સમયસહજ પ્રક્રિયાઓ છે. આમ, પ્રયોગશાળાનું પાસું ઉધારપક્ષે છે. અધૂરામાં પૂરું બાકી રહી ગયું હોય તેમ પશ્ર્ચિમી વૈજ્ઞાનિકોએ કબૂલ કર્યું છે કે આ ‘ઘાતક’ રોગોનું નિવારણ થઇ જાય તો પણ માણસના આવરદામાં એક વરસનો પણ ઉમેરો થશે નહીં. 

આપણી નરી આંખ હંમેશાં આપણને સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તની પ્રતીતિ કરાવે છે અને એટલે આજ સુધી આપણે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તની પરિભાષાને વળગી રહ્યા છીએ. સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત વાસ્તવિકતા નથી છતાં, આપણે એ અચૂક અનુભવીએ છીએ. વેદાંતિક ભાષા વાપરીએ તો એમ તારવણી કરી શકાય કે પ્રયોગશાળામાં થતા પ્રયોગોને આધારે તારવાતાં સત્યો વ્યાવહારિક હોઇ શકે, પણ વાસ્તવિક નહીં. વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળામાં કે સામાજિક ક્ષેત્રમાં જે કંઇ નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે એ હંમેશાં નિરીક્ષકની વ્યક્તિગત ક્ષતિઓ અને સીમાથી સીમિત થઇ જાય છે. ઇ.સ. ૧૯૩૨માં તત્ત્વચિંતક ઓર્ટેગાએ વ્યથા વ્યક્ત કરી છે : મારે એક અજુગતું પણ નકારી ન શકાય એવું સત્ય રજુ કરવું છે. પ્રયોગશાળાને આધારે જે કંઇ પ્રગતિ થઇ છે એ સાધારણ બુદ્ધિ કે અસાધારણ મંદ બુદ્ધિ ધરાવતા કાર્યકરોની જહેમતને આધારે છે. 

તબીબી ક્ષેત્રે પ્રયોગશાળામાં ઘણા પ્રયોગો પ્રાણી પર કરવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ જ્યારથી નક્કી કર્યું છે કે માનવઉદ્ધાર માટે પ્રાણીઓ ઉપર પ્રયોગ કરવો ત્યારથી પ્રાણીઓ પર થતા પ્રયોગોને કારણે કરોડોની સંખ્યામાં પ્રાણીઓનો સંહાર થાય છે. એટલે જ શક્ય છે કે જીવોની સંખ્યા નિશ્ર્ચિત રાખવા કુદરતે નક્કી કર્યું કે હું માનવસંખ્યા જ એટલી વધારી દઉં કે માનવજાત પોતે જ પોતાનાથી ત્રાહિમામ્ પુકારી ઊઠશે. વિખ્યાત જીવશાસ્ત્રી ડૉ.જુલિયન હકસલેએ માણસજાતને આપેલ ‘પૃથ્વીને ભરખી રહેલ કૅન્સર’ની ઉપમા ઉચિત છે. 

આધુનિક વિજ્ઞાનનો બીજો મુખ્ય પાયો તર્ક છે. તે કારણ અને પરિણામની શૃંખલામાં માને છે. કારણ અને પરિણામનું એકબીજા સાથે સંકલન કરવા એ પુરાવાનો આધાર લે છે. પ્રયોગશાળામાં કે માનવસમૂહમાં સાબિત કરવું જરૂરી રહે છે કે ‘અ’ને કારણે ‘બ’ નીપજે છે. સેંકડો પ્રયોગોમાં કે માનવસમૂહમાં મોટે પાયે અ અને બ એક સાથે જોવા મળે તો અ અને બ ને કારણ અને પરિણામ તરીકે જોડી દેવામાં આવે છે, જેમ કે ધુમ્રપાન કરો તો ફેફસાનું કૅન્સર થાય. 

આધુનિક તબીબી શાસ્ત્ર આ રીતે દરેક બાબતમાં પુરાવા પર આધાર રાખે છે. પુરાવાનો પાયો છે સંખ્યા. માટે જ બધાં તબીબી શાસ્ત્રનાં સામયિકોમાં અને સમ્મેલનોમાં આંકડા ટાંકીને દરેક નિર્ણય લેવામાં આવે છે. ભારત જેવી લોકશાહીમાં તો સૌને ખબર છે કે આંકડા ઉપજાવવા બહુ સહેલા છે. અમેરિકાથી પ્રસિદ્ધ થયેલ બ્રોડ તથા વેઇડના Betrayers of Truth : Fraud and Deceit in the Hall of science   વિજ્ઞાનના દરબારમાં બનાવટ અને છેતરપિંડી નામના પુસ્તકમાં તબીબી ક્ષેત્રમાં પ્રસરેલ સરિયામ જુઠ્ઠાણાઓનો ચોંકાવનારો અહેવાલ છે. કૅન્સરની સારવાર માટે ન્યૂયોર્ક સ્થિત સ્લોન કેટરિંગ ઇન્સ્ટિટયૂટ મક્કા લેખાય છે. ઇરાનના શાહ, ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ નીલમ સંજીવ રેડ્ડી કે વિખ્યાત અભિનેત્રી નરગિસ જેવાંએ ત્યાં સારવાર લીધી હતી. આ સંસ્થામાં ડૉક્ટર સમરલીને ઉંદર પરના પ્રયોગોમાં બનાવટ કરી સફળતાની જગપ્રસિદ્ધિ મેળવી. આ પોલ તે પ્રયોગશાળામાં કામ કરતા એ ઝાડુવાળાએ ઉઘાડી પાડી. આ સમગ્ર ચોંકાવનાર બિના 

Scandal of the Century તરીકે પંકાઇ. સમરલીનને આવી અનૈતિક વર્તણૂક માટે પ્રશ્ર્ન પૂછવામાં આવ્યો તો એનો ઉત્તર મળ્યો, મારે સંશોધન માટે વધુ પૈસાની જરૂર હતી. વિજ્ઞાન જગતમાં એકથી વધુ સમરલીન વસી રહ્યા છે.

25-03-1028

જગતભરના સમરલીન સમુદાયની જનેતા કોણ ? વિજ્ઞાનનો પાયો-પુરાવો અને પુરાવો આપતો આંકડો. આ બંને પરિબળોને લીધે જ મોટા ભાગના લેખો અને સંશોધનના અહેવાલો એકસરખાં મથાળાં નીચે મઠારવામાં આવે છે. ઈંક્ષિિંજ્ઞમીભશિંજ્ઞક્ષ, ઇંશતજ્ઞિંશિભફહ બફભસલજ્ઞિીક્ષમ, અશળત ફક્ષમ ઘબષયભશિંદયત, ખફયિંશિફહ ફક્ષમ ખયવિંજ્ઞમત, ઘબતયદિફશિંજ્ઞક્ષત, છયતીહતિં, ઉશતભીતતશજ્ઞક્ષ, ઈજ્ઞક્ષભહીતશજ્ઞક્ષત ફક્ષમ જીળળફિુ.આ માળખાને આધારે થતા પ્રયોગો અને તેના પરથી કરવામાં આવતા નિચોડમાં સૌથી મહત્ત્વની હકીકતની અવગણના થઇ છે : કાર્લ સેગનના શબ્દોમાં 

ઝવય ાયિતયક્ષભય જ્ઞર યદશમયક્ષભય જ્ઞર ફ ાવયક્ષજ્ઞળયક્ષજ્ઞક્ષ શત ક્ષજ્ઞિં યદશમયક્ષભય જ્ઞર વિંય ાયિતયક્ષભય જ્ઞર વિંફિં ાવયક્ષજ્ઞળયક્ષજ્ઞક્ષ. ઝવય ફબતયક્ષભય જ્ઞર યદશમયક્ષભય જ્ઞર ફ ાવયક્ષજ્ઞળયક્ષજ્ઞક્ષ શત ક્ષજ્ઞિં યદશમયક્ષભય જ્ઞર શતિં ફબતયક્ષભય.

પુરાવાની હયાતી - બનાવ વાસ્તવિક હોવાની ખાતરી આપતું નથી (દા.ત.,મૃગજળ). પુરાવાનો અભાવ તથ્ય ન હોવાનું પુરવાર કરતું નથી (જેમ કે ધોળે દિવસે તારા કે ઇશ્ર્વર). અંગ્રેજી ન્યાયપદ્ધતિ પુરાવાને આધીન છે. અંગ્રેજો એવી ન્યાયસરણીને આપણી વચ્ચે મૂકતા ગયા અને તેથી જ તો ભારતના ન્યાયાલયોમાં અસંખ્ય કેસો ચાલ્યા કરતા હોય છે. પરિણામે કવિ શ્રી દુલા કાગે કહ્યું તેમ નાના અપરાધી જેલમાં જાય છે અને મોટા અપરાધી મહેલમાં. નાના અપરાધી સામે આંખે જોયેલ સાક્ષીઓ પુરાવા તરીકે ઊભા કરવામાં આવે છે અને મોટા અપરાધીઓ કાયદામાં રહેલી ક્ષતિઓને કારણે મુક્ત રહે છે. ટાઇમ મેગેઝિને પણ લખ્યું છે કે ન્યાય હવે નીતિને આધારે તોળાતો નથી. ન્યાય હવે કાયદાના શબ્દોની આંટીઘૂંટીમાંથી ગુનેગારને સિફ્તથી છોડાવી દેવાની રમત બની ગયો છે. 

તબીબી સંશોધકોએ માની લીધું છે કે કૅન્સર - કોષ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તે કોષ વિકૃત સ્વરૂપ ધરાવે છે. તે કોષ ઘાતક છે, તે કોષનો શરીરમાંથી યોગ્ય ઉપચાર દ્વારા નિકાલ કરી શકાય. આ બધી માન્યતાઓનું નિર્ણયોમાં રૂપાંતર થઇ ગયું. એ નિર્ણયોને વજૂદ આપવા પ્રાણીઓ પર એ પ્રકારના પ્રયોગો થયા. કરોડો પ્રાણીઓનું બલિદાન અપાયું પણ એમાં દર્દીઓને કોઇ ફાયદો થયો નહીં. આમાં સફળતા મેળવવાની આશા જ વ્યર્થ છે, કારણ કે માન્યતા વાસ્તવિકતા નથી. માન્યતાના પાયા જ મિથ્યા છે અને તેથી માન્યતાને સાચા ઠરાવતા પુરાવા પણ પોકળ છે. જે કંઇ કૅન્સર ક્ષેત્ર માટે સાચું છે એ અન્ય તબીબી ક્ષેત્રો માટે પણ એટલું જ સાચું છે. 

માન્યતાને વાસ્તવિકતા સમજીને આચરણ કરવાની વૃત્તિને પોષણ આપનાર પ્રક્રિયાને ડામી દેવા તબીબી સંશોધનક્ષેત્રે ઉજ્ઞીબહય ઇહશક્ષમ ઝશિફહ (બંને અજાણ રહે એવો પ્રયોગ) કરવામાં આવે છે. આમાં ડૉક્ટર અને દર્દી બંને અજ્ઞાત રહે છે કે દર્દીને શું ઉપચાર મળી રહ્યો છે. પરિણામનું વિશ્ર્લેષણ દર્દી અને ડૉક્ટરથી વિયુક્ત ત્રીજી વ્યક્તિ જ કરે છે. ચાળીસ વર્ષની આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને અંતે પણ એટલું સ્પષ્ટ ઊપસી આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી સંશોધકો (તબીબી ક્ષેત્રમાં દર્દીઓનો પણ એમાં સમાવેશ કરવો વાજબી છે.) પૂર્વગ્રહોથી પીડાતા હોય ત્યાં સુધી સત્ય દબાઇ રહે છે. વાચકને જાણીને આશ્ર્ચર્ય થશે કે હદયરોગના ક્ષેત્રે હજી સુધી કોઇને ખબર નથી કે એન્જિયોપ્લાસ્ટી કે બાયપાસ ખરેખર અસરકારક છે કે નહીં ? જો અત્યારે એમ તારણ પ્રવર્તિત હોય કે એન્જિયોપ્લાસ્ટી અને બાયપાસ અસરકારક છે તો એ કેવી રીતે કરવામાં આવ્યું?

કૅન્સર, હદયરોગનો હુમલો, ડાયાબિટીસ, સંધિવા વગેરે રોગોનો એક જ વાંક છે કે તેઓ ઉંમર જતાં શરીરમાં ઉદ્ભવે છે. આ રોગો મૃત્યુને નોતરા નથી. આ રોગોને મૃત્યુ સાથે કોઇ નિસબત નથી. તબીબી સંશોધનક્ષેત્રની વિચારસરણી કદાચ તર્કસંગત દેખાતી હોય તો પણ પાયામાં જ મોટી ખોટ છે. તે તર્ક પાયારહિત હોય છે. માન્યતાને આધારે તર્કોની શૃંખલા રચાય છે. માટે જ તો આટઆટલા બેફામ ખર્ચા કર્યા પછી અને ગણી ન શકાય એટલાં નિર્દોષ પ્રાણીઓના સંહાર પછી ડૉક્ટરો મીનમેખ કરી શક્યા નથી.

કવિ દલપતરામના શબ્દોને જરા બદલીએ તો કહી શકાય કે - 

રોગનું તો એક વાંકું 

ડૉક્ટર, આપનાં અઢાર છે !

વૈજ્ઞાનિકોના શાણપણમાં કેટલો અભાવ હોય છે તેનો સચોટ નમૂનો અમે બાળકો પરના વિજ્ઞાન પરના એક પુસ્તકમાં જોયો. પુસ્તકની શરૂઆતમાં જ ચાર સુસજ્જ વૈજ્ઞાનિકો એક કબૂતર પર કાચનો વાટકો ઊંધો વાળી દે છે. અંદર કબૂતર તરફડીને મરી જાય છે. આમ તેઓ પુરવાર કરે છે કે જીવવા માટે હવા આવશ્યક છે. પેલા ગરીબ પારેવડાનું ચાલત તો એ ચારમાંથી એકાદ વૈજ્ઞાનિકનું મોઢું અને નાક દાબીને આ જ સત્ય પુરવાર કરી આપત.

તાજેતરની નવલકથા સમુદ્રાન્તિકેમાં ધ્રુવ ભટ્ટે તેમના વૈજ્ઞાનિક કાકા નિર્મલ અન્કલની અમાનુષી વૈજ્ઞાનિકતાનો સચોટ ચિતાર આપ્યો છે:

"ના, આ ગરુડ ભૂખ્યું છે. કદાચ ભૂખ સંતોષવા બિલાડી પર હુમલો પણ કરે. બિલાડીને મારી પણ નાખે. એ જ જોવાનું છે કે તે શું કરે છે.

નિર્મલ અંકલે મને કહ્યું, પછી મારા કાકા તરફ ફરીને કહ્યું, "વૃત્તિઓ અને પ્રાકૃતિક પ્રેરણાની આ વાત છે. યુ નો...

વિજ્ઞાને જે કંઇ સાબિત કર્યું હોય તે સાચું છે એવી મહોર ખ્યાતનામ સામયિકોમાં એ હકીકત પ્રસિદ્ધ થતાં લાગી જાય છે. આથી જ તો તબીબી કોલેજ અને સાર્વજનિક કે ખાનગી હોસ્પિટલમાં એક પ્રચલિત ઉક્તિ છે : ડીન કે ડાયરેક્ટરને વાંચતાં ન આવડતું હોય તો પણ ગણતાં તો આવડતું જ હોય છે. અર્થાત્ સંશોધક શું લખે છે તેની ખબર ન પડે પણ તેણે કેટકેટલી વાર લખ્યું છે એ સંખ્યા તમારી જીવનસિદ્ધિની પારાશીશી બની જાય છે. તેનાથી બઢતી મળે છે, સંશોધન માટે પૈસા મળે છે. માટે જ સૌ સંશોધન કાર્યકરોનું એક જ ધ્રુવવાક્ય બની જાય છે : ઙીબહશતવ જ્ઞિ ઙયશિતવ - છપાવો નહીં તો ભુંસાઇ જશો. 

થોડાં વર્ષો પહેલાં તબીબી સુવિખ્યાત સામયિક કફક્ષભયિં માં સોક્રેટિસ અને તેના શિષ્ય ડેમોક્રિટસ વચ્ચે થયેલ એક (કાલ્પનિક) સંવાદ રજૂ કરવામાં આવેલ : 

સો : આજકાલ કોલેજના પ્રોફેસરો દર્દીઓને તપાસવા હોસ્પિટલમાં કેમ આવતા નથી ?

ડે : એ તો બધા ગળાડૂબ કામમાં છે. તેઓ સૌ લેખો લખી રહ્યા છે.

સો : આ લેખો વળી શું છે ?

ડે : એ દરેક ડોક્ટરની મહત્તાનો માપદંડ છે. ડોક્ટર પ્રયોગશાળામાં પ્રાણી પર કે અન્ય કોઇ રીતે પ્રયોગ કરી તેના પર લેખ લખે એ તેની સિદ્ધિની સાબિતી આપે છે. તેઓએ કેટલા દર્દીને તપાસ્યા, કેટલા દર્દીની નજીક બેસીને તેમને સાંત્વન આપ્યું કે તેમનો ઉપચાર કર્યો એ બાબતને મહત્ત્વ અપાતું નથી. 

સો : ભલા, આમ કેમ ?

ડે : જે વ્યક્તિઓ સત્તાધારી છે અને ડોક્ટરની નિમણૂક કરે છે તેઓ ડોક્ટર કે દર્દીની નજીક હોતા નથી. તેઓ એટલે ડોક્ટરની કાબેલિયતનો નિર્ણય દેખીતા પુરાવા એટલે કે સામયિકોમાં છપાયેલ લેખો પરથી કરે છે. 

સો : તો પછી દર્દીઓનું શું ?

ડે : ઘણી વખત ડોક્ટરની ગેરહાજરીમાં દર્દીઓ વધુ જલદી સારા થઇ જાય છે. 

હાલમાં દુનિયાભરમાં પ્રગટ થતાં અગ્રગણ્ય તબીબી સામયિકના આંકડા હજારોની સંખ્યામાં છે. એકાદ દેશ કે 

દેશના પ્રાંત પૂરતાં સીમિત સામયિકોનો આંકડો એનાથી ઊંચો છે. આ પ્રકારની પ્રસિદ્ધિથી સૌને ખાતરી થાય છે કે વિજ્ઞાનની આગેકૂચ થઇ રહી છે પણ વાસ્તવિકતામાં તો વન્યસૃષ્ટિનો નાશ થઇ રહ્યો છે. 

ધરતીમાતાનાં સંતાન સમાં વૃક્ષો પર કાગળ પૂરો પાડવા માટે ઘણો બધો બોજો મૂકવામાં આવ્યો છે. આમાં પુસ્તક પ્રકાશન સૌથી વધુ જવાબદાર છે. સામયિકમાં થતો ઢાંકપિછોડો વહેલો મોડો ખૂલી જાય છે પણ પુસ્તકની વાત અલગ છે. આયર્લેન્ડના ચિંતક ડૉક્ટર બ્રેડશોએ પુસ્તક લખ્યું છે : ઉજ્ઞભજ્ઞિંતિ જ્ઞક્ષ ઝશિફહ., તેના આમુખમાં તેઓ કહે છે.

મેં શક્ય છે ત્યાં સુધી તબીબી સામયિકોમાં હાલમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખોનો સંદર્ભ ટાંક્યો છે. આમ કરવાનું કારણ છે : ડોક્ટરો તેમનાં પુસ્તકમાં તેમની ભૂલો, તેમની આકાંક્ષાઓ, તેમના સંશયો, તેમના ભયો એટલા સ્પષ્ટપણે છતા નથી કરતા જેટલા તેઓ સામયિકોના લેખોમાં કરે છે. વળી તબીબી ક્ષેત્રનું વિજ્ઞાન ઝડપથી આગળ ધપી રહ્યું છે પણ જ્યારે પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થાય છે ત્યારે તેમાંનું લખાણ બેથી ત્રણ વર્ષ વાસી થઇ ગયું હોય છે. આવાં અસંગત પુસ્તકો માટે બીજી એક ભ્રમણા પ્રવર્તે છે કે જેમ પુસ્તકો વધુ કદાવર તેમ તેઓ વધુ સત્ય રજૂ કરે છે. આમ દરેક નિષ્ણાત અને અતિ નિષ્ણાતના નાના નાના મુદ્દાઓ પર લખાયેલ પ્રચંડકાય પુસ્તકોનો તોટો નથી. આગલી આવૃત્તિમાં છાશવારે આમ તેમ ફેરફારો કરી નવી આવૃત્તિ કાઢવામાં આવે છે. બધા જ છેવટની આવૃત્તિ વસાવવાનો આગ્રહ રાખે છે અને જૂની આવૃત્તિઓ પસ્તી બની જાય છે. આજે એકાદ તબીબી પુસ્તકો વેચનાર નાનકડી દુકાનમાંથી વરસેદહાડે પચીસ ટન વજન થાય એટલાં પુસ્તકોને રદ્દીમાં વેચી દેવામાં આવે છે. તબીબી વિજ્ઞાન દર્દીઓને સાજા કરે છે કે નહીં એ મુદ્દો ચર્ચાસ્પદ છે પણ લીલુડી ધરતીને જરૂર ઉજાડે છે. 

ઉપરોક્ત નિંદનીય પ્રવૃત્તિઓમાં દવા અને તબીબી સાધનો બનાવનારનો ફાળો નાનોસૂનો નથી. તેમના પ્રતિનિધિઓ એકે એક ડૉક્ટર, નર્સિંગ હોમ અને હોસ્પિટલોમાં ફરી વળે છે અને બધે દવા કે સાધન પરની જાણવા જેવી મહત્ત્વની માહિતી પૂરી પાડવાના નામે ઘણાં બધાં ચોપાનિયાંઓ વહેંચી પોતાની જાહેરાત કરે છે. આવાં ચોપાનિયાંઓ વાંચવાની કોઇને ફુરસદ હોતી નથી. એક સ્કોટિશ ડૉક્ટરે ટપાલમાં આવેલ દવાની જાહેરાતનાં ચોપાનિયાંઓ પાંચ વર્ષ ભેગાં કર્યાં. તેનો નિકાલ કરવા આઠ કચરા-ગાડીની જરૂર પડી. 

અધૂરામાં પૂરું હવે આધુનિક માહિતી પ્રસારણમાં ક્રાંતિ સ્વરૂપે આવેલ શક્ષયિંક્ષિયિં અને ૂૂૂ એ તબીબી ક્ષેત્રમાં પગપેસારો કર્યો છે. જેને જે કંઇ તૂત સૂઝે એને માટે એ ચાંપ દબાવે છે અને પ્રિન્ટરમાંથી થોકડાના થોકડા ભરીને કાગળો છપાઇને બહાર પડે છે. અત્યારે તો આવી આધુનિક માહિતી મેળવવાની સામગ્રીનો બેફામ ઉપયોગ (દુરુપયોગ) કરવો એ પ્રગતિશીલ અને જ્ઞાની હોવાનું ચિન્હ છે. માહિતી પ્રસારણની ત્વરિતતાથી આખું જગત એક નાનકડું ગામડું તો બનતાં બનશે પણ કાગળનો વણછાજ્યો બગાડ કરવાથી ધરતીમાતા વેરાન નક્કી થઇ જશે

એકમાત્ર તબીબી વિજ્ઞાન આમાં દોષિત નથી. વકીલો, પત્રકારો અને અન્ય વૈજ્ઞાનિકો તો એ માટે વધુ જવાબદાર છે. પરંતુ તબીબોની એ વિશિષ્ટ ફરજ છે કે તેમણે પોતાને અને પોતાના ગ્રાહકો- રોગીઓને -તંદુરસ્ત રાખવાં હોય અને બીમારીમાંથી બચાવવાં હોય તો તેમણે પોતાનું અને રોગીઓનું ઘર - પૃથ્વી અને પૃથ્વીને પોષનાર સંજીવની- હરિયાળીને સાચવવા આ સત્યની કાળજી પોતાના ક્ષેત્ર પૂરતી સીમિત ન રાખતાં સમગ્ર જગતનાં વિવિધ ક્ષેત્રો સુધી પહોંચાડવી. 

વિજ્ઞાનનું ક્ષેત્ર કેવળ સત્યની શોધ પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતાં વ્યાપારનું ક્ષેત્ર બની ગયું છે. 

તત્ત્વચિંતકોનું કહેવું છે કે આધુનિક શિક્ષણ કાર્ય કરતાં શીખવે છે પણ ચિંતન કરતાં નહીં. તબીબી ક્ષેત્રમાં રોગને થતો અટકાવવો અને થયા પછી એને જડમૂળથી નાબૂદ કરવો એ બંને પ્રવૃત્તિઓમાં ભલે પરિણામ નહીંવત્ હોય પણ પૈસો અઢળક છે. માટે જ આમ કરો ને તેમ કરો એમ ડૉક્ટરે કહેતા રહેવાનું અને દર્દીઓ પૈસા ભરતા રહેવાનું ચક્કર ચાલતું જ રહે છે. 

દરેક નવી તપાસ અને દવા કે અન્ય ઉપચારની અકસીરતાનો પ્રયોગ પ્રાણી પર થાય છે. દેશભરમાં અને દુનિયાભરમાં દવાના વપરાશ પર નિયંત્રણ અને નજર રાખનાર ઋઉઅ જેવી સંસ્થાઓ એક નજીવી નાખી દેવા જેવી સૌંદર્ય પ્રસાધનની સામગ્રી હોય તેનો પણ પ્રથમ પ્રયોગ પ્રાણી પર કરવાનો આગ્રહ રાખે છે, જેથી એ દવા માણસ માટે નુકસાનકર્તા નથી એમ નક્કી કરી શકાય. આ માટે નિર્ધારિત સંખ્યામાં પ્રાણી પર પ્રયોગો (અને આપોઆપ સંહાર) થાય છે અને પછી જ એના વપરાશની પરવાનગી ઋઉઅ આપે છે. જોકે આ વધતા જતા તપાસ અને ઉપચારના ખેલ માટે દર્દીઓની પ્રયોગો, દવાઓ અને ડોક્ટરોમાં રહેલ અંધશ્રદ્ધા પણ એટલી જ જવાબદાર છે. ડોક્ટરોના હાથનાં કર્યાં દર્દીને હૈયે વાગે છે તેનો તાજેતરનો અહેવાલ બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલના ૧૯૯૭ના માસના અંકમાં છપાયેલ તંત્રીલેખમાં મળે છે. તેનું શીર્ષક છે જઇંઘઞકઉ ઠઊ જઈછઊઊગ ઋઘછ ઙછઘજઝઅઝઊ ઈઅગઈઊછ ? 

શું આપણે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના વહેલા નિદાન માટે આમજનતાની પહેલેથી જ નિયમિત તપાસ કરતા રહેવું જોઇએ ? તંત્રી વુલ્ફ આ લેખમાં બળાપો કાઢે છે કે ઙજ્ઞિતફિંયિં પ્રસ્થિત ગ્રંથિના કેન્સરના નિદાન માટે કહેવાતા ઙજ્ઞિતફિંયિં જાયભશરશભ અક્ષશિંલયક્ષ (ઙજઅ) બહાર પાડ્યા પછી ખોટાં નિદાન, ખોટાં ઓપરેશન અને નિષ્ણાતોનો રાફડો ફાટ્યો છે. આ અગ્રલેખનો પહેલો અને છેલ્લો ફકરો ઘણું કહી જાય છે:

જ્યાં સુધી તમારી પાસે વજૂદ - પુરાવા ન હોય કે તમારી તપાસ દર્દનું વહેલું નિદાન ચોક્કસ કરી શકે છે, વહેલું નિદાન કરવાથી વ્યક્તિને નુકસાન કરતાં ફાયદો વધુ થાય છે, ત્યાં સુધી કોઇ પણ બીમારી માટે નિયમિત આગવી તપાસ કરતા રહેવું અયોગ્ય છે. પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના વહેલા નિદાન માટેની આગવી નિયમિત તપાસ માટે આવો પુરાવો સાંપડ્યો છે. 

ઝવય ઇંયફહવિં ઝયભવક્ષજ્ઞહજ્ઞલુ અતતયતતળયક્ષિં ાજ્ઞિલફિળળયનો અહેવાલ. અમેરિકાનો અનુભવ બ્રિટનને ફરી વાર એવું કરતો અટકાવશે. અમેરિકામાં ઙજ્ઞિતફિંયિં જાયભશરશભ અક્ષશિંલયક્ષ દ્વારા આમજનતાની આગવી નિયમિત તપાસ કરવામાં આવતાં તે કેન્સરના પ્રમાણની નોંધ એકદમ વધી ગઇ, બાયોપ્સી અને શસ્ત્રક્રિયા વડે પ્રોસ્ટેટને કાઢી નાખવાનો આંક એકદમ ઊંચો ચઢી ગયો. આને કારણે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના પ્રમાણનું ધોરણ પણ બદલાઇ ગયું જેથી હવે (અમેરિકા માટે) પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના નિદાન માટે આગવી તપાસ બંધ કરવી પણ શક્ય નથી. બંધ કરવાથી કાનૂની અને નૈતિક પ્રશ્ર્નો ઊભા થશે. અમેરિકા જે રીતે આ પ્રશ્ર્નને હલ કરે છે તેનાથી મૃત્યુનો દર એટલો ઘટશે કે ઉપચારને કારણે ઊભાં થતાં દર્દોના પ્રમાણને એ આંટી લેશે કે નહીં એ જોવાનું રહ્યું. બ્રિટન સામે અત્યારે ઘણી અગત્યની તબીબી સમસ્યાઓ ઊભી છે જેથી, જ્યાં સુધી એવા ચોક્કસ પુરાવાનું પ્રમાણ ન મળે ત્યાં સુધી બ્રિટનની ઇંયફહવિં ભફયિ જુતયિંળ માં પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિના કેન્સરનું આગવું નિદાન કરવાનો કાર્યક્રમ બનાવવો કે ટકાવવો વાજબી નથી. 

હાલમાં અશમતનું સંશોધનક્ષેત્ર સોનાની મરઘી છે, જે સંશોધન અને સંશોધકો માટે રોજ સોનાના ઇંડાં મૂકે છે. જેમ લાભ વધુ એમ લાલિયો વધુ લોટે તેનું દર્શન અશમત જભફળ નામના પુસ્તકમાં પ્રાપ્ય છે. ઇંઈંટ તપાસમાં આંધળી કમાણી છે. રજનીશ આશ્રમમાં પણ તમને દાખલ કરતાં પહેલાં તમારું મન કેટલું સ્વચ્છ કે મેલું છે તેના પર લક્ષ્ય ન આપતાં તમારું ઇંઈંટ શું છે તે સ્પષ્ટ જોવા માગે છે. તમે એ બાબત જો ગયલફશિંદય યિાજ્ઞિિં પ્રસ્તુત ન કરો અથવા ઙજ્ઞતશશિંદય યિાજ્ઞિિં હોય તો તમને આશ્રમના દ્વારેથી જ રામ રામ કરી દેવામાં આવે છે. જોકે વિશ્ર્વભરમાં જેના પર સંપૂર્ણ વિશ્રામ મૂકવામાં આવે છે એવી આ ઇંઈંટ તપાસ પર પ્રસિદ્ધ ડોક્ટરોનાં મંતવ્યો જોઇએ. 

જીવાણુશાસ્ત્રના નિષ્ણાત સ્ટિફન લાન્કાનું માનવું છે કે આમજનતાને નીચેની બે હકીકતોથી ઇરાદાપૂર્વક વાકેફ કરાઇ નથી. 

૧. ઇંઈંટ નું અસ્તિત્વ પુરવાર કરી શકે એવી કોઇ પણ ભરોસાપાત્ર તપાસ કફબજ્ઞફિજ્ઞિંિુ ઝયતિં - તબીબી ક્ષેત્રમાં શોધાઇ નથી. 

૨ ઇંઈંટ ઙજ્ઞતશશિંદય હકારાત્મક ટેસ્ટ એટલે શું ? આ પ્રશ્ર્નનો જવાબ સંસ્થા પ્રમાણે બદલાય છે. જેમ લેબોરેટરીની તપાસ પદ્ધતિ બદલાય એમ તેના રિપોર્ટ અને તેના પરથી નીકળતું તારણ પણ બદલાય છે. દરેક લેબોરેટરી અને તપાસ કરતો પેથોલોજિસ્ટ પોતાની મરજી ઇંઈંટ મુજબ નું અર્થઘટન કરી રિપોર્ટમાં ઙજ્ઞતશશિંદય કે ગયલફશિંદય લખી શકે છે. એનું તારણ સાચું છે કે ખોટું એમ પુરવાર કરતું કોઇ ધારાધોરણ કે નિયમન આખી દુનિયામાં ક્યાંય છે જ નહીં. 

ઊહયક્ષશ ઊહયાીહજ્ઞીત - એલિની ઇલિયોપ્સુલસ રોયલ પર્થ હોસ્પિટલના બાયોફિઝિસ્ટનું કહેવું છે કે ઇંઈંટ ઙજ્ઞતશશિંદય નું લેબલ જે વ્યક્તિના રિપોર્ટમાં લગાડી દેવામાં આવે છે તેને અચૂક અશમત ની બીમારી લાગુ પડી છે કે ભવિષ્યમાં લાગુ પડશે એમ કહેવા માટે કોઇ પુરાવો છે નહીં, જાગ્રત તબીબોએ ઇંઈંટ થી અશમત થાય છે એ ભ્રમને જોરશોરથી પડકારવો જોઇએ. 

વિખ્યાત પેથોલોજિસ્ટ કોન્સસ્ટાન્સ નોકસનું કહેવું છે કે ઇંઈંટ અને અશમત વચ્ચે કારણ અને પરિણામનો સંબંધ નથી. 

ગારેથ જેમ્સનું કહેવું છે કે અશમત થવાનાં કારણો, એની તપાસની પદ્ધતિઓ, એને થતો રોકવા માટે અપાતી વેક્સિનો તથા તેના ઉપચાર માટે આપવામાં આવતી ઔષધિઓ એ બધું જ એક મોટું જુઠ્ઠાણું છે. અસત્યને ટકાવવાનું એક કાવતરું છે, એક વ્યવસ્થિત કૌભાંડ સિવાય બીજું કંઇ નથી. 

તબીબી ક્ષેત્રનું ઔદ્યોગીકરણ માત્ર આ બે રોગ પૂરતું સીમિત નથી. સેંકડો રોગો અને તેને માટે કરાતી હજારો તપાસોના તાણાવાણામાં નફાનો કીડો સળવળે છે. ખોટાં નિદાન અને અનુચિત સારવાર આપવામાં આવે છે. આ બધી ધંધાદારી પ્રવૃત્તિઓમાં પ્રમાણની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. અમેરિકામાં આ ધંધાદારી વૃત્તિની શરૂઆત થઇ અને હવે માહિતી પ્રસારણનાં માધ્યમો દુનિયાભરમાં પ્રસરતાં આ વૃત્તિ પણ દુનિયાના બધા દેશોમાં પ્રસરી રહી છે. તબીબી ક્ષેત્રે પોતાની વિકૃત વિચારસરણી આ રીતે વિકસાવી ન હોત તો કરોડો પ્રાણીઓ જીવતાં હોત, ખોટાં તારણો નીકળ્યાં ન હોત, બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ ન થવાથી કરોડો માણસો હાનિકારક તપાસ અને ઉપચારમાંથી ઊગરી જાત. માણસ પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા શું કરી રહ્યો છે એ માટે જાગ્રત થવાની જરૂર છે. તબીબી ક્ષેત્રના ઉપચાર ક્ષેત્રે માનવજાતને તન, મન અને ધનથી ઘણો ધક્કો પહોંચાડ્યો છે. સ્પોડિક નામના આગેવાન હદય નિષ્ણાતનું કથન છે કે બાયપાસ અને એન્જિયોપ્લાસ્ટી બંને લેબોરેટરીમાં લાધેલ અસત્યને માનવજગતમાં સત્ય તરીકે પીરસવાનો મિથ્યા પ્રયત્ન છે. જુલાઇ ૧૯૯૭ના બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલમાં એન્જિયોપ્લાસ્ટી માટે કહ્યું છે : એક વાર એન્જિયોપ્લાસ્ટી કર્યા પછી હદયની ધમનીઓ - કોરોનરીનું મુખ ફરી વાર ત્રીસ ટકા લોકોમાં સંકોચાઇ જાય છે. આવા પરિણામમાં સુધારો કરવા એક નવો પ્રયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે જેમાં એન્જિયોપ્લાસ્ટી કર્યા પછી ધમનીમાં મૂકેલા કેથેટરથી જ ક્ષ-કિરણો આપવામાં આવે છે. આમ કરવા માટે ક્ષ-કિરણો ધમનીની આંતરત્વચાના કોષોને ફરીથી વિભાજિત અને વિકસિત થવાની ઓછી તક આપશે એ માન્યતા પર આધાર રખાયો છે. અત્યાર સુધીના આ પ્રયોગોનાં પરિણામો પ્રોત્સાહક નથી. તો પણ ઘણા હદય નિષ્ણાતો આ નવી રીતિને આશાસ્પદ માને છે. સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે કે ક્ષ-કિરણના વપરાશથી હદયની ધમનીઓ- કોરોનરીની દીવાલો જાડી થાય છે. તેમનાં મોઢાં સંકોચાતાં જાય છે. આ વાસ્તવિકતાનો અનાદર કરી એન્જિયોપ્લાસ્ટીથી વિકૃત કોરોનરી પર ક્ષ-કિરણોનો મારો કરવા તૈયાર થાય છે. આ મારથી પણ ધમનીઓનાં મોઢાં ખૂલ્યાં નથી. તે છતાં પણ ઉપરોક્ત લખાણમાં આશાસ્પદ એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આમાં બુદ્ધિએ દેવાળું કાઢ્યું છે એમ કહેવા કરતાં પૈસો બોલે છે એમ કહેવું પણ ઉચિત ગણાશે. 

વિજ્ઞાનના પાયા પોકળ છે અને આથી જ એમાં ધંધાદારીનો સડો પેસી ગયો છે. આને ટકાવી રાખવા જેને સ્પર્શે તે સોનું થઇ જાય એવા મિડાસ રાજાનાં કપડાં વણનાર વણકરે જેમ અસ્તિત્વ ન ધરાવતું કાંતણ ચાલુ જ રાખ્યું એમ ધંધાદારી વૈજ્ઞાનિકો, નિત્ય વાણિયા વાણિયા ફેરવી તોળ એમ પોતાનાં સંશોધન કર્યે જ રાખે છે અને એનાં તારણોને બદલતા રહે છે. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે કે ઝવય ળજ્ઞયિ શિં ભવફક્ષલયત , વિંય ળજ્ઞયિ શિં યિળફશક્ષત વિંય તફળય - જે જેટલું વધારે બદલાતું રહે છે એ એટલું વધારે એમનું એમ રહે છે. તબીબી ક્ષેત્ર છાશવારે જાહેર માધ્યમો અને સંમેલનો દ્વારા પ્રગતિ કર્યાની જાહેરાત કરતું રહે છે.